Việt Nam cần khoảng 12,5 triệu m2 sàn nhà ở xã hội để đáp ứng nhu cầu nhà ở 4,5 triệu lao động trong khu công nghiệp, nhưng nguồn cung hiện nay mới chỉ đáp ứng được gần 30% nhu cầu... Để giải quyết vấn đề này, ĐBQH mới đây kiến nghị, nhà ở xã hội chỉ áp dụng hình thức cho thuê, không phải quy định là hình thức mua, cho thuê mua.
Nguồn cung mới đáp ứng 30% nhu cầu công nhân
Nhà ở công nhân là loại hình nhà ở, phần lớn dành cho công nhân làm việc trong các nhà máy lân cận, hoặc khu công nghiệp. Nhà ở công nhân có vai trò quan trọng, nhằm giải quyết vấn đề về nhà ở tại một số khu vực, đồng thời cung cấp được điều kiện sống an toàn, tiện lợi.
Theo thông tin từ Phó Giám đốc dịch vụ tư vấn & định giá Savills Hà Nội, Nguyễn Hồng Vân, Việt Nam có 4,5 triệu lao động trong khu công nghiệp thì một nửa số đó cần chỗ ở, tương đương sẽ sử dụng khoảng 12,5 triệu m2 sàn, nhưng nguồn cung nhà ở công nhân hiện nay mới chỉ đáp ứng được gần 30% nhu cầu.
“Ngay tại thị trường Hải Phòng, một đầu tàu phát triển công nghiệp của miền Bắc Việt Nam tập trung 14 khu công nghiệp và 26 cụm công nghiệp đang hoạt động với hơn 200.000 lao động, mà ước tính đã có 50.000 lao động nhập cư. Thế nhưng tỉnh vẫn tiếp tục lên kế hoạch phát triển thêm 15 khu công nghiệp, diện tích trên 6.000 ha đất, nên dự kiến còn cần lực lượng lao động tới 300.000 người và nhu cầu nhà ở cho công nhân là 1,5 triệu m2 sàn”, bà Vân nêu thực tế.
Nguồn cung nhà ở công nhân chỉ đáp ứng được 30% nhu cầu. (Ảnh minh họa)
Về vấn đề này, ông Tạ Việt Anh, Quỹ Hỗ trợ chương trình, dự án an sinh xã hội Việt Nam (AFV) thừa nhận, nhu cầu nhà ở xã, nhà ở công nhân đang lớn và cấp bách, song việc phát triển lại có kết quả thấp so mục tiêu đề ra. Vì mới đạt 5,2/12,5 triệu m2, chiếm 41,6% của “Chiến lược phát triển nhà ở quốc gia đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030” được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt ngày 30/11/2011.
Theo chuyên gia, nhà ở cho người lao động được nhiều nước khu vực Đông Nam Á quan tâm thực hiện. Điển hình, Singapore khá thành công về chính sách nhà ở cho người dân, với phần đông dân số tại các tòa nhà xây dựng nhờ sự trợ giúp từ Chính phủ. Còn Việt Nam, Chính phủ đã đặt ra những mục tiêu rõ ràng, mặc dầu vậy quá trình thực hiện gặp nhiều rào cản, khiến số lượng công nhân chưa tiếp cận phúc lợi nhà ở xã hội, chiếm tỷ lệ cao.
“Trên thực tế, công nhân di cư ở những tỉnh, thành phố có nhiều khu công nghiệp phát triển như: Hà Nội, Đồng Nai, Bình Dương, Long An thường nhu cầu nhà ở rất cao, chiếm 70 – 80%. Trong khi, thu nhập để mua nhà cực khó nên 80 – 90% công nhân phải chấp nhận trọ ở khu vực người dân xây. Chỉ một số công nhân ở ký túc xá, hoặc khu lưu trú doanh nghiệp và rất ít người mua được nhà ở xã hội”, ông Vũ Minh Tiến, Viện Công nhân và công đoàn, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam nhận định, đồng thời cho biết: “Chính bởi thiếu hụt nguồn cung nên các dãy trọ gần khu công nghiệp “mọc lên” như nấm, nhưng đa số cũ kỹ, đông đúc, tiềm ẩn nhiều rủi ro về sức khỏe lẫn an toàn”.
Việc xây dựng nhà ở xã hội không thể ngày một, ngày hai là xong mà phải tìm quỹ đất, thực hiện giải phóng mặt bằng. Thậm chí có vốn, có quỹ đất có khi nhanh cũng phải vài năm. Chúng ta không thể cứ để cho công nhân sống thuê trong những ngôi nhà cấp 4 ẩm thấp, không đảm bảo sức khỏe, môi trường, an ninh. Vì vậy lúc chờ mô hình hay, thiết kế đẹp ra đời, trước mắt cần đầu tư cải tạo môi trường hạ tầng sinh sống ở nơi công nhân thuê trọ. Mặt khác, về lâu dài tiếp tục giải quyết tồn tại liên quan đến vốn, cơ chế chính sách, pháp lý…
Trong khi đó, Phó Giám đốc dịch vụ tư vấn & định giá Savills Hà Nội, Nguyễn Hồng Vân cho rằng, trước đây, việc phát triển nhà ở cho công nhân đúng là gặp khó khăn do chưa có khung pháp lý hay định nghĩa rõ ràng. Tuy nhiên, Nghị định 33 thông qua vào đầu năm 2023 đã phần nào gỡ vướng. Thêm vào đó, Thủ tướng Chính phủ đang chỉ đạo Bộ Xây dựng phối hợp cùng đơn vị liên quan triển khai hiệu quả đề án “Đầu tư xây dựng ít nhất 1 triệu căn hộ nhà ở xã hội cho đối tượng thu nhập thấp, công nhân khu công nghiệp giai đoạn 2021 – 2030”.
Ngoài ra, nhà nước còn cung cấp các chính sách khuyến khích và gói hỗ trợ để tạo điều kiện giúp người công nhân tiếp cận sản phẩm nhà ở; cùng nhiều cơ chế tài chính khác liên tục được đề xuất cho chủ đầu tư, bao gồm: miễn hoặc giảm thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp; tiếp cận khoản vay ưu đãi… tất cả những chính sách ban hành đã thể hiện sự quyết tâm phát triển loại hình nhà ở cho người thu nhập thấp của Chính phủ.
Đề xuất nhà ở xã hội chỉ nên cho thuê
Liên quan đến nội dung này, phát biểu tại buổi thảo luận về Dự án Luật Nhà ở (sửa đổi) sáng 19/6, Đại biểu Nguyễn Văn Hiển (đoàn Lâm Đồng) cho rằng, chính sách về nhà ở xã hội là một trong 8 nhóm chính sách quan trọng trong lần sửa đổi luật lần này. Chính sách trên được thể hiện trong các quy định chung và Chương 6 của dự thảo luật. Qua nghiên cứu, đại biểu nhận thấy chính sách này được thể hiện trong dự thảo chưa thực sự trúng và xử lý đúng vướng mắc từ thực tiễn.
Đại biểu Nguyễn Văn Hiển đề nghị chính sách về nhà ở xã hội cần hướng tới các mục tiêu rõ ràng và khả thi hơn, cụ thể cần tập trung vào mục tiêu cốt yếu của phát triển nhà ở xã hội đáp ứng nhu cầu có nơi ở phù hợp cho người dân, không phải là đáp ứng nhu cầu sở hữu nhà ở.
Với định hướng đó, nhà ở xã hội phải được điều chỉnh theo hướng tăng nhà ở cho thuê, nguồn hỗ trợ của ngân sách nhà nước được phân chia phù hợp cho cả ba bên: chủ đầu tư, cơ quan quản lý vận hành và người dân.
Đại biểu Nguyễn Văn Hiển đề xuất, nhà ở xã hội phải được điều chỉnh theo hướng tăng nhà ở cho thuê, nguồn hỗ trợ của ngân sách nhà nước được phân chia phù hợp cho cả ba bên: chủ đầu tư, cơ quan quản lý vận hành và người dân.
Bên cạnh đó, cần tách bạch giữa chính sách phát triển nhà ở xã hội với chính sách quản lý vận hành xã hội, tách bạch giữa đầu tư nhà giá rẻ để bán, để thuê mua với đầu tư nhà ở xã hội để cho thuê. Cần tách bạch giữa đầu tư và vận hành nhà ở xã hội, trong đó Nhà nước sớm hoàn thiện các quy định liên quan đến nhà ở xã hội cho thuê, tạo cơ sở pháp lý cho việc bố trí các nguồn vốn hỗ trợ phù hợp, đặc biệt là nguồn vốn ngân sách; cũng như thiết lập các tổ chức chuyên biệt quản lý và vận hành nhà ở xã hội.
Ngoài ra, chính sách của Nhà nước cần đặt mục tiêu, lộ trình rất cụ thể để có một số lượng nhà ở xã hội đủ lớn để đáp ứng nhu cầu của người dân. Đồng thời, nên sửa đổi lại khái niệm về nhà ở xã hội trong dự thảo luật. Theo đó, nhà ở xã hội chỉ áp dụng hình thức cho thuê, không phải quy định là hình thức mua, cho thuê mua.
“Nếu quy định nhà ở xã hội chỉ dành cho thuê như kinh nghiệm của các nước sẽ không xảy ra tình trạng người có thu nhập cao tranh mua, thuê nhà ở xã hội với người có thu nhập thấp, không tạo ra sự bất bình đẳng xã hội. Nếu quy định tách riêng về nhà giá rẻ với nhà ở xã hội sẽ hợp lý, vì nhà giá rẻ có thể mua và cho thuê và bản chất là nhà thương mại, còn nhà ở xã hội thì chỉ nên để cho thuê. Có như vậy thì người dân, nhất là người có thu nhập thấp ở đô thị mới có hy vọng được tiếp cận, nhở xã hội” - Đại biểu Nguyễn Văn Hiển đề xuất.
Hồng Quang