Những vết rạn niềm tin quanh dự án 'Nuôi em'

Từng là biểu tượng thiện nguyện lan tỏa trên mạng xã hội, dự án “Nuôi em” nhanh chóng thu hút nguồn quyên góp lớn nhờ câu chuyện nhân văn và niềm tin cộng đồng. Nhưng khi quy mô mở rộng, các nghi vấn về minh bạch tài chính và cơ chế giám sát đã đẩy dự án từ hào quang thiện nguyện vào tâm điểm tranh cãi, thử thách nghiêm khắc lòng tin xã hội.

Từ biểu tượng thiện nguyện đến những vết rạn đầu tiên của niềm tin

Ra đời với thông điệp giản dị, dễ chạm vào cảm xúc, dự án “Nuôi em” nhanh chóng được giới thiệu như một mô hình thiện nguyện kiểu mẫu, hướng về trẻ em nghèo ở vùng sâu, vùng xa, nơi một bữa ăn đủ chất vẫn là điều xa xỉ.

Cách kể câu chuyện rất quen thuộc: mỗi mạnh thường quân chỉ cần đóng góp định kỳ, coi như “nhận nuôi” một hoặc vài em nhỏ, đổi lại là những bữa ăn bán trú, chút hỗ trợ sinh hoạt và lời hứa giúp các em bám trường, bám lớp. Một công thức nhân văn, dễ hiểu và càng dễ mở hầu bao.

Từ một sáng kiến mang màu sắc cộng đồng, “Nuôi em” nhanh chóng lớn lên cùng mạng xã hội. Những bức ảnh trẻ em vùng cao mặt lấm lem nhưng ánh mắt long lanh, những chuyến đi thiện nguyện băng rừng lội suối, cùng các con số hỗ trợ tăng đều theo từng bài đăng đã tạo nên một câu chuyện được kể lại ngày càng tròn trịa. Khi các nghệ sĩ và người có ảnh hưởng xuất hiện, đặc biệt là rapper Đen Vâu, dự án gần như được khoác thêm một lớp “bảo chứng đạo đức”. Với nhiều người, đã tin thì không cần hỏi nhiều, bởi “người tốt thì không thể làm sai”.

Chính từ niềm tin gần như mặc định ấy, dòng tiền quyên góp chảy về ngày càng lớn, chủ yếu thông qua chuyển khoản trực tiếp theo hướng dẫn của ban điều hành. Việc ủng hộ không còn đơn thuần là hành động thiện nguyện, mà trở thành sự gửi gắm trọn gói: gửi tiền, gửi niềm tin và gửi cả quyền được đặt câu hỏi vào tay người tổ chức.

Thế nhưng, khi dự án phình to, những câu hỏi vốn bị xem là “kém tinh tế” bắt đầu xuất hiện. Một số mạnh thường quân công khai bày tỏ mong muốn được đối soát tài chính, nhưng lại gặp khó khăn trong việc kiểm tra dòng tiền mình đã đóng góp.

Trên mạng xã hội và các diễn đàn, những thắc mắc ban đầu còn dè dặt dần chuyển thành nghi vấn, khi câu trả lời nhận được hoặc chung chung, hoặc rời rạc, thiếu một hệ thống minh bạch đúng nghĩa.

Các dấu hiệu bất thường cũng ngày một cụ thể hơn. Tiền quyên góp được chuyển vào tài khoản cá nhân thay vì tài khoản của một pháp nhân rõ ràng. Báo cáo tài chính không được công bố chi tiết theo từng giai đoạn. Thông tin về các em nhỏ được hỗ trợ lúc có lúc không, mỗi kênh nói một kiểu. Thậm chí, có mạnh thường quân phát hiện mã số “nuôi em” của mình bị trùng lặp hoặc được sử dụng cho nhiều thời điểm khác nhau, khiến câu chuyện quản lý dữ liệu và dòng tiền trở nên khó giải thích bằng hai chữ “thiện chí”.

Đáng chú ý hơn, tại một số địa phương như Nghệ An, giáo viên và nhà trường phản ánh việc kinh phí hỗ trợ bữa ăn cho học sinh bị chậm trễ, thậm chí gián đoạn trong thời gian dài. Thực tế ấy đặt ra một câu hỏi khó né tránh: nếu tiền quyên góp vẫn đều đặn được kêu gọi và chuyển về, vì sao bữa ăn của các em lại lúc có lúc không? Tiền đang nằm ở đâu, ai chịu trách nhiệm phân bổ, và cơ chế giám sát cụ thể là gì?

Từ chỗ được xem là biểu tượng của lòng tốt lan tỏa, “Nuôi em” dần bước vào vùng tranh luận nhạy cảm, nơi thiện chí không còn đủ để thay thế cho minh bạch, và niềm tin cộng đồng bắt đầu va chạm trực diện với những yêu cầu ngày càng khắt khe về trách nhiệm và công khai. Khi đó, câu hỏi không còn là “dự án có ý nghĩa hay không”, mà là: ý nghĩa ấy đang được quản trị như thế nào, và ai chịu trách nhiệm nếu lòng tốt bị đặt nhầm chỗ.

“Nuôi em” và cú trượt niềm tin

Một trong những điểm gây tranh cãi lớn nhất quanh dự án “Nuôi em” nằm ở cách dự án này được giới thiệu suốt thời gian dài. Việc thường xuyên gắn tên gọi và hình ảnh với Trung tâm Tình nguyện Quốc gia và hệ thống Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam đã tạo cho nhiều mạnh thường quân một cảm giác gần như mặc định: “Nuôi em” nằm dưới sự bảo trợ và giám sát của các tổ chức chính thống. Chính cảm giác an tâm ấy trở thành nền móng để niềm tin hình thành và dòng tiền quyên góp chảy về ngày một nhiều.

Khi lùm xùm bùng nổ, bức tranh lập tức đổi màu. Đại diện Trung tâm Tình nguyện Quốc gia khẳng định đơn vị này không trực tiếp quản lý hay giám sát tài chính dự án. Việc xuất hiện tên gọi, hình ảnh của các tổ chức, theo lý giải, chỉ mang tính kết nối phong trào, không đồng nghĩa với trách nhiệm pháp lý. Sự nhập nhằng giữa “đồng hành tinh thần” và “bảo trợ thực chất” vì thế trở thành tâm điểm chỉ trích, bởi với người đóng góp, đó chính là căn cứ quan trọng nhất để đặt niềm tin.

Trước làn sóng hoài nghi, ông Hoàng Hoa Trung thừa nhận những thiếu sót trong quản lý và truyền thông, cho rằng dự án phát triển quá nhanh trong khi hệ thống quản trị không theo kịp. Các tài khoản tiếp nhận quyên góp được thông báo tạm đóng băng để rà soát, đối soát và hứa hẹn công khai thu chi sau khi hoàn tất kiểm tra.

Rapper Đen Vâu, người đồng hành kêu gọi thiện nguyện, khẳng định chỉ tham gia với tư cách cá nhân, không giữ vai trò quản lý hay quyết định tài chính, đồng thời bày tỏ tiếc nuối khi một dự án dành cho trẻ em rơi vào vòng xoáy tranh cãi.

Vụ việc nhanh chóng vượt khỏi phạm vi mạng xã hội khi cơ quan công an tại một số địa phương, trong đó có Nghệ An, vào cuộc xác minh. Bộ Công an cho biết đã chỉ đạo công an 13 tỉnh, thành rà soát, làm rõ các phản ánh liên quan đến “Nuôi em”, cho thấy câu chuyện không còn là tranh luận cảm tính mà là vấn đề cần được xử lý bằng căn cứ pháp lý.

Lùm xùm quanh “Nuôi em” không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của một dự án cụ thể, mà còn gióng lên hồi chuông cảnh báo về các mô hình từ thiện dựa chủ yếu vào niềm tin cá nhân. Khi thiện chí không đi kèm minh bạch và kỷ luật, lòng tốt rất dễ bị đặt nhầm chỗ, còn những đối tượng yếu thế lại là bên chịu thiệt thòi nhiều nhất.

Quang Anh