Ngay sau Tết Nguyên đán, vấn đề tăng thuế thuốc lá và thuốc lá lậu lại một lần nữa làm nóng nghị trường khi dự án Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt (sửa đổi) sẽ được tiếp tục bàn luận, xem xét tại Quốc hội. Theo các chuyên gia, đây là thời điểm phù hợp để xem xét việc tăng thuế sẽ ảnh hưởng ra sao đến tình hình thuốc lá lậu vốn đang phức tạp.
Cận cảnh thuốc lá lậu dịp Tết
Những tháng cuối năm 2024, nhất là dịp gần kề Tết Nguyên đán Ất Tỵ 2025, tình hình buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới diễn biến phức tạp hơn với các mặt hàng nhập lậu từ nước ngoài. Đáng chú ý là buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển hàng hóa trái phép trên các tuyến biên giới; mặt hàng vận chuyển chủ yếu là thuốc lá ngoại, pháo nổ, mỹ phẩm, đường cát, xăng dầu, các mặt hàng không nhãn mác, không rõ nguồn gốc, xuất xứ...
Nhiều vụ vận chuyển, tàng trữ thuốc lá lậu với số lượng lớn đã bị phát hiện và xử lý. Ví dụ, ngày 30/9/2024, Công an huyện Thạnh Hóa, tỉnh Long An bắt quả tang một chiếc xe tải vận chuyển hơn 60.000 bao thuốc lá ngoại nhập không có hóa đơn chứng từ hợp lệ. Ngày 19/11/2024, Công an tỉnh Tây Ninh phát hiện, bắt giữ nhóm đối tượng trong đường dây vận chuyển thuốc lá lậu từ Campuchia vào Việt Nam, thu giữ 50.000 gói thuốc lá các loại. Không chỉ tại miền Tây Nam Bộ, khu vực miền Trung cũng là điểm nóng. Ngày 18/12/2024, Phòng Cảnh sát Kinh tế, Công an tỉnh Sóc Trăng phối hợp với Công an TP Sóc Trăng bắt quả tang đối tượng vận chuyển 25.000 bao thuốc lá nhập lậu.
Công an tỉnh Sóc Trăng bắt quả tang đối tượng vận chuyển 25.000 bao thuốc lá điếu nhập lậu (Ảnh: Công an tỉnh Sóc Trăng).
Thách thức trong kiểm soát thuốc lá lậu và ảnh hưởng kinh tế - xã hội
Bên cạnh vấn đề thuốc lá lậu dịp Tết, công tác phòng chống thuốc lá lậu thời gian này cũng đặt ra nhiều lo ngại khi có sự thay đổi trong công tác quản lý thị trường, cần thời gian để sắp xếp và ổn định.
Ở góc độ người tiêu dùng, thuốc lá lậu vẫn được sử dụng khá tràn lan vì mùi hương của chúng đậm và thơm lâu do dùng chất định hương. TS Phan Thế Đồng, nguyên Trưởng khoa Công nghệ thực phẩm, Trường ĐH Nông lâm TP Hồ Chí Minh từng giải thích: "Trong thuốc lá lậu Jet và Hero có chứa hàm lượng coumarin rất cao. Đây là loại chất độc hại, dùng trong thuốc diệt chuột và gây ra những tác hại nghiêm trọng đến gan, bàng quang, tim mạch, tăng nguy cơ ung thư."
Không chỉ gây ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng, thuốc lá lậu còn tạo ra những tác động tiêu cực đến kinh tế. Mỗi năm, Nhà nước thất thu thuế khoảng 5.000 - 6.000 tỷ đồng và làm "chảy" trên 200 triệu USD qua biên giới do hoạt động buôn lậu thuốc lá. Việc lưu hành và buôn bán thuốc lá lậu trái phép tạo nên hệ lụy xấu, ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh lành mạnh và sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp thuốc lá trong nước.
Mặc dù hình phạt cho các hành vi liên quan đến thuốc lá lậu rất nặng, nhưng do siêu lợi nhuận nên tình trạng buôn lậu mặt hàng này liên tục tái diễn. Thêm một điều đáng lo ngại nữa là thuốc lá giả các nhãn hiệu nổi tiếng được làm giả từ nước ngoài đưa vào Việt Nam tiêu thụ, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tình hình kinh doanh trong nước, thất thu thuế Nhà nước và ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của người tiêu dùng.
Ngoài ra, tình trạng buôn lậu thuốc lá cũng liên quan đến các tổ chức tội phạm, gây mất an ninh trật tự tại nhiều địa phương. Việc tăng thuế tiêu thụ đặc biệt mà không có biện pháp kiểm soát thị trường hiệu quả có thể vô tình đẩy người tiêu dùng sang sử dụng thuốc lá lậu nhiều hơn, khiến tình trạng này càng trở nên phức tạp.
Cần lộ trình hợp lý khi điều chỉnh thuế thuốc lá
Mới đây, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính vừa ký Công điện về việc phấn đấu tăng trưởng kinh tế hai con số năm 2025. Trong đó, Bộ Công Thương và các cơ quan liên quan được giao nhiệm vụ tăng cường các giải pháp kích cầu tiêu dùng trong nước, đảm bảo không gián đoạn nguồn cung hàng hóa thiết yếu.
Từ góc độ kinh doanh thuốc lá, cũng cần sự quan tâm xác đáng để doanh nghiệp có thể an tâm kinh doanh, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số mà Chính phủ đặt ra. Một trong những vấn đề cần xem xét kỹ là tránh tăng thuế tiêu thụ đặc biệt quá mức, dẫn đến tác động tiêu cực đến thị trường và tạo cơ hội cho thuốc lá lậu phát triển mạnh.
Trong buổi họp tổ ngày 22/11/2024 về dự án Luật Thuế TTĐB (sửa đổi), Đại biểu Nguyễn Mạnh Hùng (Đoàn Cần Thơ) cho rằng mức tăng thuế hiện tại có thể tác động lớn đến sản xuất kinh doanh và khiến buôn lậu thuốc lá gia tăng. Trong khi đó, Thượng tá Lê Thiện Thành, Phó trưởng Phòng Hướng dẫn Điều tra, Cục Phòng, chống Ma túy và Tội phạm (Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng) nhấn mạnh rằng lộ trình tăng thuế nên giãn ra để cơ quan quản lý có thêm thời gian ứng phó với tình trạng buôn lậu gia tăng.
Thượng tá Lê Thiện Thành cho rằng cần có lộ trình, chính sách tăng thuế hợp lý (Ảnh: BPL).
Đặc biệt, đại biểu Trịnh Xuân An (Đồng Nai) cũng nêu quan điểm rằng thuế tiêu thụ đặc biệt không nên là công cụ quan trọng nhất để giải quyết những vấn đề liên quan đến sức khỏe hay môi trường. Theo ông, mặc dù việc tăng thuế đối với thuốc lá là cần thiết, nhưng cần phải xem xét phương pháp tính thuế sao cho hiệu quả và hợp lý. Ông phân tích rằng theo lộ trình trước đây, thuế đã tăng 5% trong vòng 3 năm, giúp doanh nghiệp thuốc lá và người dân có thể thích nghi và tạo ra một lộ trình phù hợp. Tuy nhiên, với phương pháp tính thuế mới của Bộ Tài chính, vẫn giữ thuế suất lên 75% cộng với mức thuế tuyệt đối tăng cao hàng năm trong vòng 4 năm, đặc biệt là đề xuất tăng ngay 5.000 đồng/bao vào năm 2026, sẽ tạo ra mức tăng sốc và có thể dẫn đến giá thuốc lá tăng quá cao, từ đó kích thích buôn lậu và ảnh hưởng đến an ninh trật tự.
Đại biểu An nhấn mạnh rằng việc tăng thuế quá gấp và quá "sốc" sẽ không có doanh nghiệp nào chịu nổi, vì nó tác động trực tiếp đến môi trường kinh doanh, đặc biệt là đối với những doanh nghiệp đã đầu tư lớn vào ngành thuốc lá. Do đó, ông đề nghị cần cân nhắc lại lộ trình tăng thuế sao cho hợp lý, không chỉ đảm bảo thu ngân sách mà còn hỗ trợ doanh nghiệp hoạt động ổn định, tránh ảnh hưởng đến người dân làm trong lĩnh vực nông nghiệp và đặc biệt là không kích thích tình trạng buôn lậu, gây mất an ninh trật tự.
Tại buổi tọa đàm "Tăng thuế tiêu thụ đặc biệt và chống buôn lậu thuốc lá - những vấn đề đặt ra", ông Hồ Lê Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, cũng đề xuất phương án tăng thuế theo lộ trình hợp lý, như tăng 2.000 đồng vào năm 2026, 2.000 đồng vào năm 2028 và thêm 2.000 đồng vào năm 2030. Điều này giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đối với thị trường và ngành công nghiệp.
Ông Hồ Lê Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam đề xuất tăng thuế theo lộ trình (Ảnh: TL).
Từ những phân tích và ý kiến nêu trên có thể thấy, việc tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá là cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tăng nguồn thu ngân sách. Tuy nhiên, để đảm bảo chính sách phát huy tối đa hiệu quả mà không gây hệ lụy tiêu cực, cần có sự cân bằng giữa lợi ích và thực tiễn, thông qua lộ trình hợp lý và kiểm soát chặt chẽ buôn lậu.
PV