Thận trọng với thực phẩm chay bán tràn lan trên chợ mạng

Những món chay như giò chay, gà chay, cá chay, thậm chí tôm hùm chay đang được bán ồ ạt trên mạng xã hội với giá rẻ, mẫu mã bắt mắt, quảng cáo “sạch, lành mạnh, thuần chay 100%”. Thế nhưng, đằng sau lớp vỏ bọc đẹp đẽ ấy là những nguy cơ về an toàn thực phẩm và chất lượng mà người tiêu dùng khó có thể kiểm chứng.

Đồ chay không rõ nguồn gốc bán tràn lan

Chỉ cần gõ từ khóa “thực phẩm chay” trên Facebook, TikTok hay các sàn thương mại điện tử, hàng nghìn kết quả hiện ra: giò chay 50.000 đồng/kg, gà chay 120.000 đồng/con, hải sản chay nhìn y như thật… Mỗi bài đăng đều kèm theo cam kết: “Hàng sạch, nguyên liệu tự nhiên, an toàn cho sức khỏe”.

Đáng lo ngại, những sản phẩm này hầu như không có bao bì, nhãn mác, không ghi rõ hạn sử dụng, thành phần hay địa chỉ cơ sở sản xuất. Một số người bán còn dùng hình ảnh đồ ăn hấp dẫn lấy trên mạng hoặc chỉnh sửa màu sắc món ăn để “đánh lừa thị giác”, khiến khách hàng dễ bị cuốn hút mà bỏ qua yếu tố an toàn.

Nhờ hình thức bán hàng online, việc mua bán thực phẩm chay trôi nổi diễn ra nhanh gọn, ít tốn chi phí. Người bán chỉ cần đăng bài lên trang cá nhân, fanpage, livestream rồi chạy quảng cáo giá rẻ là có thể tiếp cận hàng nghìn người xem. Nhiều khách hàng vì tiện lợi hoặc tin tưởng vào lời giới thiệu “ăn chay lành mạnh” mà sẵn sàng đặt mua số lượng lớn, nhưng không ai biết sản phẩm được chế biến ở đâu, quy trình vệ sinh ra sao.

Đáng chú ý, một số hội nhóm còn tổ chức bán sỉ, nhận làm đại lý phân phối, khuyến khích người mua “ôm hàng” số lượng lớn để bán lại kiếm lời. Điều này tạo ra chuỗi cung ứng tự phát, nơi sản phẩm được trao tay nhiều lần mà không trải qua bất kỳ khâu kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm nào. Không ít người bán sử dụng chiêu thức “livestream nấu ăn” để tăng độ tin cậy, nhưng thực tế nhiều video được quay trong điều kiện sơ sài, bếp núc tạm bợ, nguyên liệu không rõ xuất xứ.

Không chỉ bán đồ thuần chay mà đồ chay giả mặn cũng được bán tràn lan trên các nền tảng mạng xã hội. Tương tự, chỉ cần gõ cụm từ “đồ chay giả mặn”, khách hàng có thể dễ dàng tìm thấy hàng trăm hội nhóm, cửa hàng online rao bán đủ loại thực phẩm như: chả lụa chay, thịt gà chay, cá kho chay, thậm chí cả hải sản chay.

Nhiều sản phẩm được quảng cáo làm từ đậu nành, nấm, rau củ. Đặc biệt, hình thức giao hàng tận nơi, giá rẻ, khuyến mãi mạnh khiến các món chay giả mặn này nhanh chóng thu hút người tiêu dùng, nhất là trong dịp rằm, lễ Vu Lan hay các ngày ăn chay định kỳ.

Trên thực tế, bên cạnh những người bán hàng thực sự có tâm, lựa chọn những thực phẩm tươi ngon, sạch để chế biến thực phẩm bán cho người thân, bạn bè thì cũng có không ít những người đã lợi dụng thói quen tiêu dùng này để bán hàng không đảm bảo chất lượng.

Cụ thể, họ sẽ đi gom hàng từ nhiều nguồn không bảo đảm chất lượng, thực phẩm chay chứa các chất phụ gia không được phép sử dụng hoặc vượt quá giới hạn cho phép rồi nói là sản phẩm nhà làm để đánh lừa người tiêu dùng.

Trong hội nhóm “Hội ăn chay và xỉ nguyên liệu đồ chay” với gần 10 nghìn thành viên tham gia, các bài viết quảng cáo bán thực phẩm chay được liên tục cập nhật. Tại đây, đồ mặn có gì thì đồ chay có tất, ngay cả “cá mặn” với “thịt heo quay” chay cũng được rao bán rộn ràng. Điều đáng nói có những sản phẩm bên ngoài viết chữ tàu, không rõ nguồn gốc xuất sứ nhưng vẫn được rao bán tràn lan.

Cũng trong hội nhóm này, sản phẩm nhà làm được quảng cáo nhan nhản. Tuy nhiên, thứ khách hàng cần nhất là giấy chứng nhận vệ sinh an toàn thực phẩm thì hầu hết các bài đăng đều không có.

Liệu có đảm bảo an toàn thực phẩm?

Theo tìm hiểu của phóng viên, các thực phẩm chay gắn mác nhà làm hầu hết không đăng ký kinh doanh, không có giấy tờ chứng minh chất lượng, nguồn gốc thực phẩm. Hầu hết các loại đồ ăn chế biến sẵn được rao bán trên mạng không có thông tin về hạn sử dụng, thành phần cũng như nguồn gốc nguyên liệu. Người bán đồ ăn chỉ cam kết chất lượng bằng miệng.

Trên thực tế, phần lớn người bán thực phẩm chay trên mạng thường không đăng ký kinh doanh, các sản phẩm không dán tem mác, nơi sản xuất nên công tác kiểm tra, quản lý chất lượng sản phẩm gặp nhiều khó khăn. Về phía người tiêu dùng, không ít người chưa thấy được trách nhiệm và quyền lợi của mình, còn cả tin và dễ dãi trước những lời quảng cáo.

Nói về vấn đề này, Phó giáo sư Nguyễn Duy Thịnh, nguyên giảng viên Viện Công nghệ thực phẩm, trường Đại học Bách Khoa, Hà Nội cho rằng, hiện nay, đa số đồ chay sản xuất tự phát, đóng gói sơ sài, không được thẩm định độ an toàn. Một số loại đồ chay giả mặn có thể sử dụng nhiều chất tạo màu, tạo mùi, chất định hình để giống đồ thật. Tuy nhiên, hàm lượng các chất này như thế nào chưa được quản lý.

Điều đó có thể dẫn tới nguy cơ nhiễm hóa chất độc hại, vi khuẩn gây bệnh phát sinh. Người ăn có thể bị ngộ độc cấp như rối loạn tiêu hóa, đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy. Trường hợp khác, người ăn cũng có thể ngộ độc trường diễn các hóa chất bảo quản, chất phụ gia âm thầm gây ra các bệnh mạn tính. Cũng theo ông Thịnh, nếu chọn ăn chay, tốt nhất người tiêu dùng nên sử dụng các sản phẩm thông thường làm từ thực vật tươi ngon như rau, đậu, củ, quả, các loại nấm. Hạn chế mua đồ chay nấu sẵn, đồ chay giả mặn. 

Cho dù hiện nay thực phẩm chay giả mặn đang ngày càng đa dạng và được nhiều nhà lựa chọn để đổi món trong thực đơn của gia đình. Tuy nhiên nếu ăn những thực phẩm chay đã chế biến sẵn trong 1 thời gian dài và liên tục thì không những không thanh lọc cơ thể mà người tiêu dùng còn tự đầu độc cơ thể mình bởi những thành phần không rõ nguồn gốc trong thực phẩm. 

Gần đây, vào cuối tháng 5, Chi cục Quản lý thị trường (QLTT) tỉnh Phú Yên (cũ) đã tiến hành tiêu hủy 1.000kg thực phẩm là chả chay đã đóng gói thành cây, không rõ nguồn gốc, xuất xứ.

Cụ thể, vào ngày 18/5, từ nguồn tin báo của người dân kết hợp công tác nắm tình hình thị trường, Đội QLTT số 1 thuộc Chi cục QLTT tỉnh Phú Yên phối hợp Phòng CSGT Công an tỉnh Phú Yên tiến hành kiểm tra hành chính xe ô tô tải BKS 36H-042.11 do ông V.Đ.T, trú tại xã Bình Xuyên, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương (cũ) điều khiển trên Quốc lộ 1A qua địa phận xã An Mỹ, huyện Tuy An (Phú Yên).

Sau cuộc kiểm tra, lực lượng phối hợp phát hiện trên xe ô tô tải này đang vận chuyển 1.000kg thực phẩm là chả chay đã đóng gói thành cây, xếp trong 25 thùng xốp với trọng lượng mỗi thùng 40kg.

Tại thời điểm kiểm tra, tài xế xe tải và cũng là người trực tiếp quản lý lô hàng thực phẩm nêu trên không xuất trình được hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc hàng hóa hợp pháp theo quy định của pháp luật, nên Đội QLTT số 1 đã lập biên bản vi phạm hành chính và ban hành quyết định xử phạt 17 triệu đồng đối với ông V.Đ.T, đồng thời buộc tiêu hủy toàn bộ tang vật vi phạm.

Thực phẩm chay vốn được nhiều người lựa chọn vì tin tưởng vào độ lành mạnh, ít dầu mỡ và tốt cho tim mạch. Tuy nhiên, khi nguồn gốc sản phẩm không rõ ràng và quy trình chế biến không đảm bảo vệ sinh, lợi ích sức khỏe của món chay gần như bị xóa bỏ.

Đối với các món chay giả mặn bán tràn lan trên mạng thường được làm sẵn, vận chuyển xa, bảo quản tạm bợ. Vi khuẩn Salmonella, E.coli dễ phát triển trong điều kiện nhiệt độ phòng, gây tiêu chảy, đau bụng, thậm chí ngộ độc cấp tính.
Bên cạnh đó việc dùng hương liệu tổng hợp, phẩm màu công nghiệp hoặc chất bảo quản rẻ tiền nếu sử dụng quá liều cho phép có thể tích tụ lâu dài trong gan, thận. Một số nghiên cứu cho thấy các hóa chất này liên quan đến rối loạn nội tiết và nguy cơ ung thư khi dùng trong thời gian dài.

Để đảm bảo an toàn, người tiêu dùng nên chọn các thực phẩm, sản phẩm có nhãn mác, nguồn gốc rõ ràng, những thương hiệu có uy tín, có giấy chứng nhận đạt vệ sinh an toàn thực phẩm.

Quang Anh