Trước tình trạng thiếu hụt nhân sự am hiểu công nghệ trong nhiều lĩnh vực, từ sản xuất đến tài chính, Chính phủ đang thúc đẩy các chính sách đột phá, đồng thời khuyến khích những cú bắt tay chiến lược giữa doanh nghiệp và nhà trường, nhằm tháo gỡ “nút thắt” về chất lượng nhân lực, tạo nền tảng cho bước “nhảy vọt” của nền kinh tế.
Doanh nghiệp đang “khát” nhân lực công nghệ cao
Mới đây, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định về tín dụng dành cho học sinh, sinh viên, học viên thạc sĩ và nghiên cứu sinh theo các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học, hay còn gọi là ngành STEM. Quyết định này quy định các cơ chế tín dụng ưu đãi vượt trội nhằm hỗ trợ nhóm đối tượng này yên tâm học tập, cống hiến và đáp ứng yêu cầu về đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.
Đây được đánh giá là chính sách đột phá, toàn diện, góp phần nâng cao chất lượng nhân lực, đồng thời thể hiện cam kết mạnh mẽ của Đảng và Nhà nước trong việc đồng hành cùng thế hệ trẻ - những người sẽ dẫn dắt Việt Nam bước vào kỷ nguyên số, đổi mới và sáng tạo. Chính sách càng có ý nghĩa trong bối cảnh nhu cầu nhân lực công nghệ cao ngày càng cấp thiết đối với các doanh nghiệp.
Phó Hiệu trưởng Trường Điện - Điện tử, Đại học Bách khoa Hà Nội Nguyễn Đức Minh cho biết, trí tuệ nhân tạo và robot đang phát triển nhanh, được ứng dụng ngày càng phổ biến trong các nhà máy và doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam.
Thực tế này dẫn tới tình trạng “thừa thợ thiếu thầy”, tức là thiếu các kỹ sư có kinh nghiệm, năng lực phân tích, xử lý và kết nối dữ liệu để đưa ra quyết định liên quan đến quản trị nguồn cung ứng, vận hành dây chuyền sản xuất hay dự đoán sản xuất trong doanh nghiệp.
Tương tự, ngành ngân hàng cũng đang “khát” nhân sự am hiểu công nghệ. Ông Lưu Danh Đức, Phó Tổng giám đốc LPBank, cho biết việc tuyển dụng nhân sự công nghệ trình độ cao không hề dễ dàng. Thị trường thiếu lao động vừa có trình độ công nghệ cao vừa am hiểu lĩnh vực tài chính, ngân hàng. Đại diện LPBank nhấn mạnh rằng trước đây công nghệ là một nhóm tách biệt, hỗ trợ cài đặt và sửa máy tính, nhưng giờ đây là kỹ năng cần thiết cho mọi nhân sự.
Trong báo cáo mới đây về kinh tế Việt Nam, Ngân hàng Thế giới nhấn mạnh rằng thời đại công nghệ mới đang định hình lại các điều kiện cần thiết để quốc gia đạt mục tiêu trở thành nền kinh tế có thu nhập cao, trong đó lực lượng lao động có kỹ năng là đòn bẩy quan trọng.
Với mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam đã nhận thức được điều đó. Các định hướng chính sách gần đây thể hiện rõ sự ưu tiên cho khoa học, công nghệ và đặc biệt là vốn nhân lực, coi đây là những động lực then chốt cho tăng trưởng.
Theo Ngân hàng Thế giới, khai thác mô hình “vòng xoay” đổi mới sáng tạo và nhân tài sẽ là chìa khóa để Việt Nam hiện thực hóa bước nhảy vọt trở thành nền kinh tế công nghệ cao và thu nhập cao.
Để làm được điều này, Việt Nam cần số lượng lớn kỹ sư và nhà nghiên cứu trong các lĩnh vực công nghệ cao, nhưng như vậy vẫn chưa đủ. Trong tiến trình chuyển từ các hoạt động lắp ráp sang các hoạt động có hàm lượng nghiên cứu và phát triển cũng như giá trị gia tăng cao hơn, Việt Nam đối mặt thách thức về đào tạo các chuyên gia và nhà nghiên cứu có trình độ chuyên sâu, sẵn sàng tiếp cận kiến thức tiên tiến và mang tính đột phá. Nếu không thu hẹp khoảng cách về chất lượng, Việt Nam có nguy cơ “chạm trần đổi mới sáng tạo” ngay cả khi số lượng sinh viên tốt nghiệp tiếp tục tăng.
Các chuyên gia nhận định bốn rào cản mang tính hệ thống đang cản trở “vòng xoay” đổi mới sáng tạo và nhân tài của Việt Nam tăng tốc, gồm giáo dục sau đại học và phát triển đội ngũ giảng viên còn yếu, đầu tư cho giáo dục đại học và nghiên cứu và phát triển không đầy đủ, liên kết giữa cơ sở giáo dục đại học và doanh nghiệp còn hạn chế, và khoảng cách cơ sở hạ tầng nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.
Chẳng hạn, về rào cản liên kết giữa cơ sở giáo dục đại học và doanh nghiệp, Ngân hàng Thế giới nhận định rằng các cơ sở đại học và doanh nghiệp ở Việt Nam phần lớn hoạt động thiếu gắn kết, dẫn đến chương trình đào tạo lạc hậu và không phù hợp với nhu cầu kỹ năng thực tế. Chỉ gần đây một số cơ sở giáo dục đại học mới cung cấp các khóa học trong các lĩnh vực mới nổi quan trọng như thiết kế vi mạch hay khoa học dữ liệu, dù nhu cầu về những kỹ năng này đang tăng mạnh.
Sinh viên tốt nghiệp vẫn thường chưa có kinh nghiệm thực tế hoặc chưa quen với các công cụ tiêu chuẩn trong ngành, khiến nhà tuyển dụng phải đầu tư nhiều công sức đào tạo lại. Mức độ hợp tác nghiên cứu và chuyển giao công nghệ giữa giới học thuật và doanh nghiệp còn hạn chế.
Chỉ một số ít doanh nghiệp trong nước hợp tác với cơ sở giáo dục đại học để nghiên cứu, trong khi các giáo sư thiếu động lực và nguồn lực theo đuổi các dự án nghiên cứu ứng dụng phù hợp với doanh nghiệp. Từ năm 2018 đến 2023, khoảng 85% giá trị các hợp đồng chuyển giao công nghệ tại Việt Nam đến từ doanh nghiệp FDI, thay vì hợp tác giữa cơ sở giáo dục đại học và doanh nghiệp trong nước.
Trước tình trạng thiếu hụt nhân sự am hiểu công nghệ trong nhiều lĩnh vực, từ sản xuất đến tài chính, Chính phủ đang thúc đẩy các chính sách đột phá.
Giải pháp từ Chính phủ, doanh nghiệp và viện trường
Ngân hàng Thế giới nhận định Việt Nam cần nhanh chóng mở rộng nguồn cung nhân tài, bao gồm cả lực lượng lao động kỹ năng cao hiện tại và sinh viên mới tốt nghiệp, đồng thời nâng cao chiều sâu năng lực để nâng tầm trình độ kỹ năng và chuyên môn. Điều này đòi hỏi phải bồi dưỡng thêm nhiều nhân tài trong nước, đồng thời thu hút và giữ chân các chuyên gia từ nước ngoài, trong đó có kiều bào.
Bên cạnh đó, cần đầu tư cơ sở hạ tầng dùng chung và mở quyền truy cập, tạo điều kiện cho các cơ sở giáo dục và doanh nghiệp khởi nghiệp sử dụng các phòng thí nghiệm quốc gia thay vì phải tự xây dựng. Báo cáo nhấn mạnh rằng nếu không có cơ sở hạ tầng nghiên cứu và phát triển dùng chung, ngay cả các chuyên gia đổi mới sáng tạo hàng đầu cũng không có nơi thực hiện kiểm thử nâng cao hoặc sản xuất thí điểm, vốn là khâu thiếu hụt quan trọng.
Ngoài ra, việc thúc đẩy liên kết giữa cơ sở giáo dục đại học, doanh nghiệp và Chính phủ cùng tác động lan tỏa của các dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài là rất cần thiết. Chính phủ, các bộ ngành, địa phương và doanh nghiệp đang tăng tốc, nỗ lực triển khai nhiều giải pháp cụ thể.
Chẳng hạn, để chi tiết hóa chính sách phát triển nguồn nhân lực trong Luật Công nghiệp công nghệ số, Bộ Khoa học và Công nghệ đang dự thảo Nghị định quy định tiêu chí xác định nhân lực công nghệ số chất lượng cao và nhân tài công nghệ số.
Những đối tượng này gồm cá nhân có thu nhập cao, các chuyên gia kỹ thuật có kinh nghiệm quốc tế, nhà sáng lập và chuyên gia trong các lĩnh vực công nghệ tiên tiến, sẽ được hưởng chính sách trọng dụng và ưu đãi nhân tài trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo quy định pháp luật.
Ở góc độ doanh nghiệp, Tập đoàn FPT mới đây ký kết hợp tác với Chung Yuan Christian University và FCC Partners. Trong đó, CYCU là đại học tư thục hàng đầu Đài Loan, nổi tiếng về đào tạo và nghiên cứu các lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ, còn FCCP là một trong những tập đoàn tư vấn tài chính lớn nhất Đài Loan.
Ba bên phối hợp triển khai các hoạt động đào tạo và phát triển nhân lực chất lượng cao, phục vụ sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp bán dẫn tại Việt Nam, Đài Loan và khu vực. Hoạt động này bao gồm trao đổi sinh viên đại học để thực tập và nghiên cứu, chương trình trao đổi giảng viên và chuyên gia thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đồng thời thực hiện các dự án nghiên cứu chung.
Tại địa phương, tháng 8 vừa qua, Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM cùng Hội Công nghệ Vi mạch Bán dẫn thành phố thành lập Liên minh Nghiên cứu và Đào tạo nhân lực bán dẫn, vi điện tử, gọi tắt là ARTSeMi.
Liên minh gồm 15 thành viên, kỳ vọng trở thành ngôi nhà chung để hợp tác, chia sẻ trách nhiệm, thúc đẩy nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và đào tạo thế hệ nhân lực chất lượng cao cho ngành công nghiệp bán dẫn của thành phố nói riêng và cả nước nói chung.
Quang Anh