Thị trường mỹ phẩm Việt Nam đang bước vào giai đoạn mở rộng rất nhanh, cả về số lượng sản phẩm lẫn quy mô chủ thể tham gia. Với khoảng 200.000 sản phẩm đã được công bố lưu hành và hơn 2.500 cơ sở sản xuất, kinh doanh, mỹ phẩm trở thành một trong những lĩnh vực tiêu dùng có tốc độ “phình nở” mạnh nhất trong những năm gần đây.
Cùng với sự sôi động ấy là áp lực ngày càng lớn đặt lên hệ thống quản lý, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang áp dụng mô hình “tiền kiểm đơn giản – hậu kiểm tăng cường”.
Thực tiễn cho thấy, khi thị trường phát triển nhanh hơn năng lực giám sát, nguy cơ hàng kém chất lượng, hàng giả, hàng không đạt chuẩn len lỏi vào hệ thống phân phối là điều khó tránh khỏi. Việc gia tăng số sản phẩm bị thu hồi, đình chỉ lưu hành và số phiếu công bố bị rút lại trong thời gian gần đây cho thấy yêu cầu siết chặt hậu kiểm không còn là cảnh báo, mà đã trở thành một đòi hỏi mang tính cấu trúc đối với sự phát triển bền vững của thị trường mỹ phẩm.
Sản phẩm DR. Hair Ginger Shampoo nhãn hàng Vinamake từng bị Cục Quản lý Dược thu hồi trước đó. (Ảnh minh hoạ/TL).
Thị trường mở rộng nhanh và bài toán quản lý theo cơ chế hậu kiểm
Theo số liệu của Bộ Y tế, hiện cả nước có khoảng 200.000 sản phẩm mỹ phẩm đã được tiếp nhận Phiếu công bố, trong đó khoảng 150.000 sản phẩm là mỹ phẩm nhập khẩu do Cục Quản lý Dược tiếp nhận, còn khoảng 50.000 sản phẩm sản xuất trong nước do các Sở Y tế địa phương tiếp nhận. Toàn bộ hoạt động này được thực hiện theo Hiệp định Mỹ phẩm ASEAN và Thông tư 06/2011/TT-BYT về quản lý mỹ phẩm.
Điểm đáng chú ý là, theo quy định hiện hành, mỹ phẩm không phải xin cấp phép lưu hành trước, mà cơ quan quản lý chỉ tiếp nhận hồ sơ công bố do doanh nghiệp nộp. Trách nhiệm về chất lượng, độ an toàn và hiệu quả sản phẩm thuộc hoàn toàn về tổ chức, cá nhân đứng tên công bố trong suốt quá trình lưu thông. Cách tiếp cận này giúp giảm thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho thị trường phát triển, nhưng đồng thời cũng khiến gánh nặng kiểm soát dồn về khâu hậu kiểm.
Theo TS Tạ Mạnh Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Dược, trong giai đoạn 2020–2024, mỗi năm các cơ quan quản lý lấy từ 2.400–3.400 mẫu mỹ phẩm để kiểm tra chất lượng. Tỷ lệ mẫu không đạt dao động từ 1,5–2,13%. Riêng năm 2024, trong số 3.469 mẫu được kiểm nghiệm, có 52 mẫu không đạt, chiếm 1,50%. Xét về tỷ lệ, đây không phải con số quá lớn, nhưng đặt trong quy mô hơn 200.000 sản phẩm đang lưu hành, rủi ro đối với sức khỏe người tiêu dùng là điều không thể xem nhẹ.
Đáng chú ý hơn, số lượng sản phẩm bị đình chỉ lưu hành và thu hồi đang tăng rất nhanh. Năm 2024, cả nước có 305 sản phẩm bị đình chỉ, tăng hơn ba lần so với năm trước đó. Chỉ trong 11 tháng năm 2025, con số này đã là 199 sản phẩm.
Cùng với đó, số phiếu công bố bị thu hồi cũng tăng mạnh, từ 3.788 phiếu năm 2024 lên tới 7.946 phiếu trong 11 tháng năm 2025. Những con số này cho thấy thị trường đang bước vào giai đoạn “lọc” mạnh, khi kỷ cương quản lý được siết chặt hơn và yêu cầu tuân thủ pháp luật được đặt ra nghiêm khắc hơn.
Siết hậu kiểm, chuẩn hóa tiêu chuẩn và cuộc chiến với hàng giả, hàng kém chất lượng
Trong cấu trúc quản lý dựa trên hậu kiểm, hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật và năng lực thực thi đóng vai trò then chốt. Các tiêu chuẩn như ISO 22716 và GMP không chỉ là điều kiện hình thức, mà là nền tảng để đảm bảo chất lượng sản phẩm ngay từ khâu sản xuất. ISO 22716 đặt ra các yêu cầu về quản lý nguyên liệu, vệ sinh, quy trình và nhân sự, trong khi GMP thiết lập các chuẩn mực nghiêm ngặt về nhà xưởng, thiết bị và toàn bộ chuỗi sản xuất, nhằm hạn chế tối đa rủi ro sai sót.
Về phía cơ quan quản lý, áp lực kiểm tra là rất lớn. Mỗi năm, Cục Quản lý Dược chỉ có thể hậu kiểm từ 20–30 cơ sở, trong khi các Sở Y tế địa phương kiểm tra khoảng 300 cơ sở trên toàn quốc. Năm 2024, Cục đã kiểm tra 23 cơ sở, xử phạt trực tiếp 2 cơ sở và chuyển Thanh tra Bộ Y tế xử phạt thêm 4 cơ sở. Tính đến hết tháng 11/2025, số cơ sở được kiểm tra đã tăng lên 35, với tổng số tiền xử phạt hơn 1,058 tỷ đồng. Những con số này cho thấy nỗ lực tăng cường kỷ luật thị trường, nhưng cũng phản ánh rõ giới hạn nguồn lực so với quy mô thực tế của thị trường.
Thách thức càng lớn hơn khi mỹ phẩm giả, mỹ phẩm kém chất lượng ngày càng lan rộng, đặc biệt trên môi trường mạng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đây là vấn đề mang tính toàn cầu. Tại Việt Nam, lợi nhuận cao, sự nở rộ của mỹ phẩm tự chế, handmade, homemade cùng tâm lý ham rẻ của một bộ phận người tiêu dùng đang tiếp tay cho các sản phẩm không rõ nguồn gốc lưu hành.
Trước thực trạng đó, Cục Quản lý Dược đã liên tục ban hành và tham mưu Bộ Y tế ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, yêu cầu các địa phương tăng cường lấy mẫu, kiểm nghiệm và xử lý nghiêm vi phạm, đồng thời siết chặt kiểm soát hoạt động kinh doanh mỹ phẩm trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội. Về dài hạn, bên cạnh hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường phối hợp liên ngành, việc minh bạch hóa truy xuất nguồn gốc và nâng cao nhận thức tiêu dùng được xem là chìa khóa để lập lại trật tự thị trường.
Ở góc độ rộng hơn, câu chuyện hậu kiểm mỹ phẩm không chỉ là vấn đề kỹ thuật quản lý, mà là thước đo cho năng lực điều tiết một thị trường tiêu dùng đang tăng trưởng rất nhanh. Siết chặt kỷ cương không nhằm kìm hãm phát triển, mà để đảm bảo thị trường vận hành trên nền tảng an toàn, minh bạch và có trách nhiệm với sức khỏe cộng đồng.
Đinh Toàn (t/h)