Với sản lượng ổn định khoảng 1,6 - 1,8 triệu tấn/năm và hệ sinh thái sản xuất khá hoàn chỉnh từ con giống, nuôi, chế biến đến tiêu thụ, cá tra Việt Nam hiện đã có mặt tại hơn 140 quốc gia và vùng lãnh thổ, đứng đầu thế giới về xuất khẩu sản phẩm cá da trơn.
Các thị trường ngách giàu tiềm năng
Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) sau hơn hai thập kỷ phát triển mạnh mẽ, ngành cá tra Việt Nam đang đối mặt với sự bão hòa tại các thị trường truyền thống như Mỹ, Trung Quốc, EU – những nơi ngày càng siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật, kiểm dịch và yêu cầu về phát triển bền vững.
Trong bối cảnh đó, việc mở rộng sang các thị trường ngách – tức là các phân khúc hoặc khu vực chưa được khai thác đầy đủ – trở thành hướng đi tất yếu nếu muốn duy trì đà tăng trưởng và nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm.
Đầu tiên thị trường Hồi giáo (Trung Đông, Bắc Phi, Nam Á). Khu vực Trung Đông và Bắc Phi có hơn 400 triệu dân, đa phần theo đạo Hồi và có nhu cầu cao về thực phẩm Halal. Cá tra Việt Nam hoàn toàn có thể chiếm lĩnh phân khúc này nếu đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn chế biến, truy xuất và chứng nhận Halal. Pakistan, Bangladesh hay thậm chí là các nước châu Phi Hồi giáo như Nigeria, Senegal cũng là những thị trường tiêu thụ cá tra đông lạnh tiềm năng.
Thị trường Châu Phi với dân số hơn 1,4 tỷ người, châu Phi là một lục địa đang đô thị hóa nhanh chóng, nhu cầu tiêu thụ protein động vật ngày càng tăng trong khi nguồn cá biển nội địa ngày càng suy kiệt. Cá tra có thể đóng vai trò thay thế các loại cá biển truyền thống nhờ giá thành hợp lý, dễ chế biến, dễ bảo quản.
Thị trường Nam Mỹ (Colombia, Peru, Chile). Việt Nam đã bước đầu thâm nhập vào Brazil nhưng phần còn lại của Nam Mỹ vẫn còn là "vùng trũng" về nhập khẩu cá tra. Sự tương thích khẩu vị và xu hướng ăn uống tiện lợi là điểm cộng lớn. Việc khởi động đàm phán FTA giữa Việt Nam và Mercosur sẽ là “bàn đạp” chiến lược để mở rộng thị phần.
Phân khúc thực phẩm chế biến sẵn. Các sản phẩm cá tra không chỉ nên dừng ở phile đông lạnh, mà cần tính đến các phương án được phát triển theo hướng đa dạng hóa: viên cá, xúc xích, cá tra tẩm gia vị, hộp cá kho, cá tra cuộn, sushi cá tra,... phục vụ nhu cầu ăn nhanh, ăn tiện, đặc biệt tại các đô thị châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Malaysia.
Tại thị trường cao cấp, người tiêu dùng ở EU, Bắc Mỹ đang ngày càng ưu tiên các sản phẩm "xanh", "bền vững", "chứng nhận đầy đủ". Cá tra được nuôi theo quy trình hữu cơ, ASC, BAP, GlobalG.A.P, hoặc theo tiêu chuẩn tuần hoàn (RAS) có thể được định giá gấp 1,5 - 2 lần so với sản phẩm thường.
Bên cạnh đó, các sản phẩm như da cá chiên giòn, dầu cá, collagen, gelatin, thức ăn chăn nuôi từ phụ phẩm đang là xu hướng mới. Một số công ty Việt Nam đã XK thành công da cá chiên sang Nhật, Mỹ với giá trị cao, nhưng phần lớn phụ phẩm vẫn chưa được tận dụng hết.
Lợi thế và thách thức
Theo Vasep, Việt Nam hiện là quốc gia duy nhất có thể cung cấp cá tra với sản lượng lớn, quanh năm và chi phí thấp – yếu tố tạo nên lợi thế cạnh tranh so với các loài cá trắng khác như cá hồi hay cá tuyết.
Bên cạnh đó, công nghệ chế biến của các nhà máy tại Đồng bằng sông Cửu Long đã đạt tiêu chuẩn quốc tế, đảm bảo an toàn thực phẩm, kiểm soát dư lượng kháng sinh và có khả năng truy xuất nguồn gốc đầy đủ.
Chuỗi cung ứng ngành cá tra cũng ngày càng hoàn thiện, với sự tham gia của các doanh nghiệp lớn như Vĩnh Hoàn, Nam Việt hay C.P. Việt Nam trong việc xây dựng chuỗi liên kết khép kín từ vùng nuôi đến bàn ăn.
Đặc biệt, việc tham gia hơn 15 hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA, CPTPP hay RCEP là nền tảng giúp cá tra Việt Nam thâm nhập sâu rộng hơn vào các thị trường tiềm năng trên thế giới.
Dù có tiềm năng lớn, việc khai thác các thị trường ngách cũng không ít khó khăn. Nhiều doanh nghiệp chưa có đủ năng lực để nghiên cứu sâu khẩu vị và hành vi tiêu dùng tại các thị trường mới như châu Phi, Trung Đông hay Mỹ Latinh, dẫn đến lựa chọn sản phẩm chưa phù hợp.
Ngoài ra, các rào cản kỹ thuật và phi thuế quan là thách thức đáng kể. Chứng nhận Halal tại các nước Hồi giáo, yêu cầu bao bì đặc thù tại châu Phi hay tiêu chuẩn vận chuyển tại Mỹ Latinh là những vấn đề cần được giải quyết sớm.
Hiện nay, khoảng 85% sản phẩm cá tra xuất khẩu vẫn là phile đông lạnh nguyên tảng, chưa đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao về sản phẩm chế biến tiện lợi. Đồng thời, các doanh nghiệp nhỏ – vốn có tiềm năng tiếp cận thị trường ngách – lại thiếu vốn, thiếu kinh nghiệm xúc tiến thương mại và năng lực logistics.
Ngoài ra, rủi ro liên quan đến tỷ giá, phương thức thanh toán hay hệ thống vận chuyển tại các thị trường mới nổi cũng là yếu tố cần cân nhắc kỹ lưỡng.
Theo Vasep, để nâng cao hiệu quả khai thác thị trường ngách, ngành cá tra Việt Nam cần định hình lại cấu trúc sản phẩm, thiết kế riêng cho từng khu vực như cá cắt khoanh cho châu Phi, cá viên và chả cá cho thị trường ASEAN, hoặc phile không da cho thị trường Nhật Bản.
Đồng thời, cần tăng cường liên kết trong chuỗi sản xuất và xuất khẩu – từ hợp tác xã, vùng nuôi đạt chuẩn đến các nhà máy chế biến – nhằm đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và chứng nhận cụ thể của từng thị trường như ASC, Halal hay Organic.
Việc đầu tư vào công nghệ chế biến sâu phụ phẩm cũng là một giải pháp quan trọng nhằm tối ưu hóa giá trị kinh tế, giảm lãng phí và mở rộng danh mục sản phẩm xuất khẩu.
Cuối cùng, các hoạt động xúc tiến thương mại cần được đẩy mạnh hơn nữa, với vai trò hỗ trợ từ các cơ quan chức năng và hiệp hội ngành hàng. Việc tổ chức gian hàng tại các hội chợ quốc tế, mở văn phòng đại diện tại châu Phi, Trung Đông hay Nam Mỹ sẽ góp phần tăng cường hiện diện và nhận diện thương hiệu cá tra Việt Nam trên bản đồ thế giới.
Thế giới đang thay đổi, và ngành cá tra Việt Nam cần thay đổi cùng nó. Những thị trường ngách từng bị bỏ qua giờ đây có thể là "mỏ vàng" mới nếu biết cách tiếp cận, hiểu nhu cầu và sẵn sàng thích ứng. Chinh phục những "vùng đất mới" chưa bao giờ là điều dễ dàng. Nhưng nếu có một chiến lược đúng, đồng bộ, cá tra Việt Nam hoàn toàn có thể bước sang một kỷ nguyên phát triển bền vững, chinh phục thị trường bằng chất lượng, đa dạng và sự chuyên nghiệp.
Anh Đào