Tìm lời giải cho bài toán lớn về nông nghiệp ở Đồng bằng sông Cửu Long

Ngày 20/12, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng với UBND tỉnh Đồng Tháp tổ chức Diễn đàn Mekong Startup lần I - năm 2022, với chủ đề “Nông nghiệp hiện đại, tuần hoàn, phát thải thấp”. Sự kiện có sự tham dự của Phó Thủ tướng Chính phủ Vũ Đức Đam cùng đại diện các bộ ngành, địa phương và nhiều chuyên gia, doanh nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp...

Ông Trần Thanh Nam - Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho biết, trong thời gian qua, ngành nông nghiệp đã đạt rất nhiều thành tựu quan trọng, từ một quốc gia nhập khẩu lương thực thì hiện nay trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu nông sản lớn trên thế giới. Lần đầu tiên chúng ta khẳng định rõ nông sản là lợi thế quốc gia.

Đồng bằng sông Cửu Long là vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm, đóng góp trên 56% tổng sản lượng gạo, 60% lượng trái cây, 83% sản lượng tôm, 95% tổng sản lượng cá tra của cả nước và là vùng xuất khẩu nông sản chủ lực của cả nước. 

Theo Thứ trưởng Trần Thanh Nam, mặc dù nông nghiệp cả nước và Đồng bằng sông Cửu Long có nhiều thành tựu quan trọng nhưng vẫn còn manh mún, nhỏ lẻ, chưa ứng dụng công nghệ cao, giá trị còn thấp và còn gây ảnh hưởng nhiều đến môi trường. Chính vì thế, việc phát triển nông nghiệp hiện đại, theo hướng xanh hơn, phát thải thấp, với giá trị cao hơn, ứng dụng nguyên lý tuần hoàn, sinh thái là vô cùng quan trọng. Những điều này được chỉ rõ trong chiến lược Phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn 2050 được Thủ tướng phê duyệt.

Thứ trưởng Trần Thanh Nam cũng chia sẻ quan điểm về nông nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long hiện đại. Đó là phải áp dụng cơ giới hóa đồng bộ vào các khâu của quá trình sản xuất, là phát triển nông nghiệp thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu. Và đạt được điều này, quan trọng trên hết là chúng ta cần có những người nông dân hiểu biết, các doanh nghiệp năng động, đổi mới.

Về nông nghiệp tuần hoàn Đồng bằng sông Cửu Long chính là để nâng cao giá trị, biến phế phụ phẩm thành tài nguyên để tái tạo nhiều việc làm, nâng cao thu nhập giá trị của toàn chuỗi. Nguyên lý tuần hoàn trong nông nghiệp đó là “coi mọi thứ đều là tài nguyên và là đầu vào đối với quá trình sản xuất khác”. Ba nguyên tắc cơ bản của kinh tế tuần hoàn chính là “Giảm thiểu, Tái sử dụng và Tái chế”. Ước tính hiện nay, với khoảng gần 100 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long (từ rơm rạ, thân cây ngô, rau màu, chăn nuôi, thủy sản, lâm nghiệp) thì đây chính là nguồn tài nguyên khổng lồ nếu chúng ta biết sử dụng hiệu quả.

Nói về nông nghiệp xanh, giảm phát thải của Đồng bằng sông Cửu Long, ông Trần Thanh Nam nhấn mạnh đây là yêu cầu vô cùng quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững, giảm thiểu biến đổi khí hậu. Tăng trưởng xanh – carbon thấp đòi hỏi sử dụng ít năng lượng hơn, nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn tài nguyên và chuyển sang các nguồn năng lượng carbon thấp; bảo vệ và thúc đẩy việc sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên như rừng, đất, than bùn; ứng dụng công nghệ các bon thấp giảm phát thải khí nhà kính...

Về khởi nghiệp, trong những năm qua, ngày càng có nhiều doanh nghiệp tham gia vào sản xuất kinh doanh. Theo thống kê thì hàng năm chúng ta có khoảng 100.000 doanh nghiệp đăng ký thành lập mới, trong đó Đồng bằng sông Cửu Long có khoảng 8.000 – 11.000 doanh nghiệp. Tuy nhiên, số doanh nghiệp nông nghiệp mới thành lập thì ít hơn nhiều, trung bình hàng năm chỉ có khoảng 2.000 doanh nghiệp nông nghiệp đăng ký thành lập mới. Điều này cho thấy số doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp còn khá khiêm tốn.

Nhằm có những cuộc nghị sự chất lượng để đồng thời giải quyết những bài toán lớn nói trên, từ sáng kiến của tỉnh Đồng Tháp, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng UBND tỉnh Đồng Tháp đã thống nhất đồng tổ chức Diễn đàn Mekong Startup - Lần 1 năm 2022 với chủ đề “Nông nghiệp hiện đại, tuần hoàn, phát thải thấp”. Đây là chủ đề lớn, có ý nghĩa quan trọng trong phát triển nông nghiệp cả nước nói chung và Đồng bằng sông Cửu Long nói riêng. Đối với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thì “Hiện đại hóa nông nghiệp là hiện đại bắt đầu từ cơ giới hóa đồng bộ, tự động hóa chuỗi giá trị sản phẩm nông nghiệp, kinh tế tuần hoàn là tiềm năng quan trọng, giảm phát thải chính là cơ hội chuyển đổi nền nông nghiệp xanh bền vững". Diễn đàn mong muốn tạo lập được cơ chế đối thoại công - tư thường xuyên, kết nối nguồn lực trong và ngoài nước, xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp trong nông nghiệp.

Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp Phạm Thiện Nghĩa nhấn mạnh, đây là năm đầu tiên tỉnh mạnh dạn đề xuất tổ chức một diễn đàn có tính chất đối thoại công - tư ở quy mô cấp vùng, đồng thời thảo luận hai bài toán khó, một là những xu hướng mới của nông nghiệp và hai là bài toán trọng tâm của quốc gia và của vùng về thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp sáng tạo.

Với sự thành công của Diễn đàn lần này, Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp Phạm Thiện Nghĩa đã công bố thông điệp của Diễn đàn với 5 nội dung chính, trong đó Diễn đàn đã đáp ứng mục tiêu nâng cao nhận thức của các cấp, ngành, doanh nghiệp tại Đồng bằng sông Cửu Long về bài toán chống biến đổi khí hậu, giảm phát thải theo các cam kết của Chính phủ Việt Nam trên trường quốc tế cũng như các yêu cầu mới từ thị trường; đồng thời, thúc đẩy và nắm bắt các hiến kế từ cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt khối khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo về các giải pháp sản xuất nông nghiệp hiện đại, hiệu quả và bền vững, tuần hoàn, ít phát thải, thân thiện với môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Diễn đàn đáp ứng vai trò là kênh kết nối, hiệu triệu, tập hợp, thúc đẩy khí thế, hành động của cả hai khu vực công - tư, đặc biệt là lực lượng doanh nghiệp có yếu tố đổi mới sáng tạo nhằm cụ thể hóa chủ trương của Chính phủ về Quy hoạch vùng đồng bằng sông Cửu Long thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 “phát triển bền vững, đổi mới sáng tạo, đảm bảo hài hòa các lợi thế tự nhiên, đồng thời tạo nên những dấu ấn riêng”; trọng tâm vào bài toán chuyển đổi nông nghiệp xanh - hiện đại - bền vững để tạo bứt phá cho kinh tế vùng.

Cũng thông qua Diễn đàn, các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long kêu gọi sự ủng hộ của các tổ chức quốc tế, các chuyên gia trong và ngoài nước để hình thành các nguồn lực không chỉ bao hàm khía cạnh tài chính mà quan trọng nhất là các hỗ trợ kĩ thuật về kiến thức, chuyên gia, thị trường nhằm giúp Đồng bằng sông Cửu Long đi sớm, đi chủ động, tạo lập nhiều giá trị trong việc thực hiện mục tiêu nông nghiệp hiện đại, tuần hoàn, phát thải thấp – ông Phạm Thiện Nghĩa kỳ vọng.

Phó Thủ tướng Chính phủ Vũ Đức Đam hoan nghênh ý tưởng tổ chức Diễn đàn của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, UBND tỉnh Đồng Tháp, thể hiện khát vọng vươn lên của vùng Đất Sen hồng.

Phó Thủ tướng cho rằng, Diễn đàn đã thể hiện được quyết tâm đổi mới sáng tạo của các lãnh đạo và cộng đồng startup trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, đồng thời mong muốn trong thời gian tới, lãnh đạo các địa phương cần tiếp tục dành sự quan tâm đúng mức cho phong trào khởi nghiệp, khuyến khích mọi ý tưởng sáng tạo của các startup, khơi dậy tinh thần khát vọng vươn lên để đưa nước ta không còn là quốc gia có mức thu nhập trung bình thấp.

Phó Thủ tướng giao cho Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn có văn bản trình Chính phủ về các nội dung trong Diễn đàn, đặc biệt là tổ chức thêm nhiều sự kiện tương tự để cùng nhau tìm lời giải cho bài toán nông nghiệp xanh, tuần hoàn, phát thải thấp, đồng thời tiếp tục lan toả, truyền lửa cho phong trào khởi nghiệp.

Tại Diễn đàn, lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, lãnh đạo các tỉnh, thành khu vực Đồng bằng sông Cửu Long cùng nhau cam kết giảm phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực nông nghiệp tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long; công bố nội dung cam kết Xây dựng Đồng Tháp thành “Trung tâm giải pháp giảm phát thải của khu vực”; ký kết hợp tác Chuyển đổi số toàn diện và đào tạo nguồn nhân lực để thúc đẩy Đổi mới sáng tạo và Khởi nghiệp sáng tạo trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp.

Trong đó, cam kết xây dựng Đồng Tháp thành “Trung tâm giải pháp giảm phát thải của khu vực” sẽ khởi động thí điểm ít nhất một mô hình giải pháp sáng tạo về “giảm phát thải/tạo phát thải thấp” trên một lĩnh vực nông nghiệp trọng điểm của tỉnh (trái cây, lúa gạo, thủy sản) và đánh giá thí điểm vào năm 2024 để có căn cứ nhân rộng các mô hình. Giai đoạn 2023 - 2025, xây dựng và vận hành thành công Liên minh sáng kiến giảm phát thải tỉnh Đồng Tháp nhằm thúc đẩy hiệu quả nỗ lực của tất cả bên liên quan; góp phần hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp sáng tạo gắn với chủ đề, mục tiêu giảm phát thải nông nghiệp cho tỉnh, cho khu vực.

Trước khi diễn ra phiên toàn thể Diễn đàn Mekong Startup, có 3 phiên thảo luận trước thềm, trong đó “Chuyển đổi chuỗi lúa gạo Đồng bằng sông Cửu Long hướng tới hiện đại, bền vững, phát thải thấp” là một trong những phiên thảo luận vào sáng 20/12.

Phiên thảo luận thu hút đông đảo các chuyên gia, doanh nghiệp lĩnh vực lúa gạo, các nhà quản lý về nông nghiệp của một số tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long tham gia.

Các chuyên gia đã chỉ ra bối cảnh, thách thức, những cơ hội cho chuỗi lúa gạo Đồng bằng sông Cửu Long. Cùng với đó, đưa ra một số giải pháp bước đầu để phát triển chuỗi lúa gạo bền vững, kích hoạt năng lực đổi mới sáng tạo, nhằm thúc đẩy phát triển ngành lúa gạo theo định hướng hiện đại, tuần hoàn, phát thải thấp.

Theo đó, sản xuất lúa hiện nay còn nhiều hạn chế, dẫn tới phát thải khí nhà kính cao, đó là lượng giống sử dụng cao và lạm dụng hoá chất nông nghiệp, quản lý nước cho lúa còn chưa tối ưu, thất thoát sau thu hoạch cao và còn tập quán đốt rơm rạ ngay tại ruộng hay vùi rơm trên ruộng ngập nước. Công nghệ, máy móc đầu tư thiếu đồng bộ. Nông dân hạn chế tiếp cận thông tin, công nghệ, thị trường đích (không qua thương lái), đặc biệt về sản xuất lúa bền vững, carbon thấp, GAP...

Giải pháp được nhiều đại biểu đưa ra là cần liên kết mạnh và cụ thể hơn, nhất là giữa nông dân, doanh nghiệp, liên kết để tạo ra cánh đồng mẫu lớn, khắc phục tình trạng sản xuất manh mún, nhỏ lẻ.

Hiện nay, nông dân còn hạn chế kiến thức kinh tế carbon, vì vậy phải giúp mỗi hộ thấy được mỗi ngày họ thải ra môi trường bao nhiêu, cũng như đóng góp bao nhiêu cho nền kinh tế của đất nước, từ đó nâng cao nhận thức trong bảo vệ môi trường, hướng đến thực hành sản xuất lúa gạo bền vững hơn.

Bên cạnh đó, tiếp tục phát triển và nhân rộng công nghệ sản xuất lúa gạo chất lượng cao và phát thải thấp, xác định chiến lược phát triển chuỗi giá trị phù hợp với từng vùng, áp dụng tưới ngập khô xen kẻ để giảm phát thải. Cơ giới hoá để hỗ trợ sản xuất nâng cao chất lượng như san phẳng đồng ruộng bằng laser, tối ưu quản lý nước và canh tác, giảm giống, phân bón v.v..

Kinh tế nông nghiệp tuần hoàn giảm phát thải cũng được các chuyên gia, doanh nghiệp nhắc đến, đặc biệt là chế biến ra sản phẩm giá trị gia tăng từ phụ phẩm của lúa gạo. Chẳng hạn như sản phẩm trấu viên nén, sử dụng rơm làm giá thể trồng nấm, trồng hoa kiểng, thức ăn gia súc, chiết xuất cám để lấy tinh dầu... Điều này sẽ không gây lãng phí các phế phẩm mà còn thêm giá trị và thu nhập, giảm khí nhà kính tới 30% tổng phát thải carbon của toàn bộ vòng đời cây lúa.

Các hợp tác xã, nông dân sản xuất lúa gạo cũng mong muốn được hướng dẫn quy trình, biện pháp canh tác lúa gạo hữu cơ, giảm phát thải. Hiện nay, nông dân một số địa phương bắt đầu làm lúa hữu cơ nhưng lợi nhuận và giá bán chưa khác biệt nhiều so với trồng lúa thông thường.

Quang Tuấn