Sự bùng nổ của mua sắm trực tuyến mang lại tiện ích to lớn nhưng cũng đồng thời tạo ra áp lực chưa từng có lên môi trường do lượng phế liệu bao bì khổng lồ. Việc chuyển đổi sang mô hình logistics ngược và thực thi trách nhiệm tái chế giờ đây không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết để thị trường TMĐT phát triển bền vững.
Hàng tỷ đơn hàng và gánh nặng rác thải nhựa
Thị trường TMĐT Việt Nam tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng mạnh mẽ dù nền kinh tế còn nhiều biến động. Báo cáo e-Conomy SEA do Google, Temasek và Bain and Company công bố cho thấy quy mô TMĐT của Việt Nam trong năm 2024 đã đạt khoảng 32 tỷ đô la Mỹ. Cùng với sự mở rộng của thị trường, lưu lượng đơn hàng cũng gia tăng mạnh. Theo báo cáo EBI 2025 của VECOM, dịch vụ bưu chính phục vụ TMĐT trong năm 2024 ước đạt khoảng 2,4 tỷ gói và kiện, phản ánh nhu cầu vận chuyển lớn trên toàn thị trường.
Sự bùng nổ này đồng nghĩa với việc hàng tỷ lớp vật liệu đã bị thải ra môi trường. Quy trình đóng gói hiện đại thường lạm dụng vật liệu đóng gói khi một sản phẩm nhỏ phải "cõng" trên mình tới bốn lớp bảo vệ gồm hộp sản phẩm, xốp chống sốc, hộp carton và túi niêm phong nhựa. Báo cáo hiện trạng của WWF Việt Nam từng chỉ ra rằng ngay từ năm 2023, ngành này đã tiêu thụ tới 332.000 tấn bao bì với tỷ lệ nhựa khó phân hủy chiếm một nửa. Đến nay con số thực tế chắc chắn đã gia tăng đáng kể và đang tạo ra sức ép khổng lồ lên hạ tầng xử lý rác thải tại các đô thị lớn.
Kích hoạt logistics ngược và trách nhiệm nhà sản xuất
Để giải quyết bài toán rác thải, giải pháp căn cơ nằm ở việc thiết lập quy trình logistics ngược và tuân thủ trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). Logistics ngược là dòng chảy đưa bao bì từ người tiêu dùng quay lại điểm tập kết thay vì vứt bỏ vào thùng rác.
Điển hình cho nỗ lực này tại Việt Nam là thương hiệu mỹ phẩm Cocoon với chương trình thu hồi vỏ chai cũ đổi lấy sản phẩm mới. Bằng cách tận dụng các điểm bán hàng làm trạm trung chuyển, doanh nghiệp này đã vận hành thành công quy trình thu gom vỏ nhựa để tái chế, chứng minh rằng logistics ngược hoàn toàn khả thi khi có cơ chế lợi ích rõ ràng cho người dùng.
Chương trình đổi vỏ chai nhựa lấy túi vải của Cocoon góp phần giảm rác thải nhựa và khuyến khích thói quen tái sử dụng trong cộng đồng. (Ảnh: Cocoon)
Về mặt chính sách, Luật Bảo vệ Môi trường 2020 và Nghị định 08 năm 2022 đã đặt nền tảng pháp lý quan trọng khi buộc các nhà sản xuất phải có trách nhiệm tài chính trong việc thu gom bao bì. Quy định này tạo động lực để các sàn thương mại điện tử chuyển sang thiết kế tối ưu kích thước (right-sizing), giảm các khoảng trống thừa thãi bên trong hộp để hạn chế vật liệu chèn lót.
Lợi thế cạnh tranh từ niềm tin người tiêu dùng
Động lực cho sự thay đổi không chỉ đến từ áp lực pháp lý mà còn xuất phát từ chính kỳ vọng của thị trường. Các khảo sát gần đây cho thấy tới 80% người tiêu dùng trực tuyến lo ngại về tác động môi trường và sẵn sàng ưu tiên các thương hiệu có chính sách đóng gói bền vững. Những cái tên như Coolmate đã nhanh chóng chiếm được thiện cảm của khách hàng trẻ nhờ cam kết loại bỏ túi nilon và sử dụng hộp carton tái chế 100% trong quy trình đóng gói.
Coolmate thay đổi túi nilon đóng gói sang túi nhựa tái chế Recycle. (Ảnh: Coolmate)
Khi người tiêu dùng ngày càng khắt khe hơn, việc xanh hóa quy trình vận hành chính là chìa khóa để thương hiệu xây dựng lòng trung thành. Sự chuyển dịch này đòi hỏi sự chung tay của tất cả các bên liên quan, nhà nước kiến tạo chính sách, doanh nghiệp cung cấp giải pháp kỹ thuật như cách Cocoon hay Coolmate đang làm và người tiêu dùng tích cực tham gia vào vòng tuần hoàn thu hồi.
TMĐT xanh là con đường tất yếu để đảm bảo sự cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường. Chỉ khi vòng đời của mỗi chiếc hộp carton được kéo dài thông qua logistics ngược và mỗi doanh nghiệp thực sự nghiêm túc với trách nhiệm EPR, chúng ta mới có thể biến áp lực rác thải hiện nay thành lợi thế bền vững cho nền kinh tế số trong tương lai.
Mai Chi