Xâm phạm sở hữu trí tuệ trên TMĐT: Cuộc chiến không biên giới

Thương mại điện tử xuyên biên giới mở ra thị trường rộng lớn cho doanh nghiệp, nhưng cũng làm gia tăng các hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ. Từ hàng giả, hàng nhái đến chiếm đoạt nhãn hiệu trên nền tảng số, vi phạm không còn bị giới hạn bởi ranh giới địa lý, khiến bảo vệ sở hữu trí tuệ trên TMĐT trở thành một cuộc chiến không biên giới.

TMĐT xuyên biên giới và sự dịch chuyển của không gian vi phạm

Trong thương mại truyền thống, xâm phạm sở hữu trí tuệ thường diễn ra tại những địa điểm hữu hình như chợ đầu mối, cửa khẩu hay kho bãi. Khi thương mại điện tử (TMĐT) phát triển mạnh, không gian vi phạm nhanh chóng dịch chuyển lên môi trường số, nơi một gian hàng trực tuyến có thể tiếp cận người tiêu dùng ở nhiều quốc gia chỉ trong thời gian rất ngắn. Người bán có thể ẩn danh, thay đổi tài khoản liên tục, còn hàng hóa được chia nhỏ và luân chuyển qua nhiều khâu trung gian.

Theo đánh giá của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), TMĐT xuyên biên giới đang trở thành kênh phát tán hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ với tốc độ nhanh và phạm vi rộng. Không chỉ dừng ở hàng giả, hàng nhái, nhiều hành vi vi phạm còn thể hiện dưới hình thức sao chép hình ảnh, mô tả sản phẩm, hoặc sử dụng nhãn hiệu đã được bảo hộ tại một thị trường để kinh doanh trái phép tại thị trường khác.

Đáng chú ý, tác động của tình trạng này không chỉ rơi vào các tập đoàn lớn. Doanh nghiệp nhỏ và vừa – nhóm đang tận dụng TMĐT để mở rộng thị trường với chi phí thấp – lại thường thiếu nguồn lực pháp lý và kinh nghiệm bảo vệ sở hữu trí tuệ. Khi xảy ra vi phạm, khả năng tự bảo vệ của họ hạn chế hơn nhiều so với các đối thủ quốc tế, khiến rủi ro bị chiếm dụng thương hiệu hoặc mất thị trường ngày càng hiện hữu.

 Chuyển dịch quản lý trong cuộc chiến không biên giới

Trong vài năm gần đây, nhiều quốc gia và khu vực đã điều chỉnh cách thức quản lý xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên TMĐT theo hướng chủ động hơn, phù hợp với bối cảnh số hóa. Tư duy quản lý không còn gói gọn ở việc xử lý từng vụ việc sau khi vi phạm xảy ra, mà chuyển sang ngăn chặn từ sớm, tăng cường phối hợp đa bên và ứng dụng công nghệ hiện đại trong bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Một trong những diễn biến đáng chú ý là sáng kiến của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) về các nguyên tắc chống buôn bán hàng giả trên thị trường trực tuyến. Các hướng dẫn này hướng tới xây dựng khuôn khổ quốc tế khả thi, cân bằng và có thể thực thi, trong đó nhấn mạnh vai trò của nền tảng số, cơ chế tự động hóa và công cụ công nghệ trong phát hiện, xử lý vi phạm.

Tại Liên minh châu Âu, cơ quan chức năng và các nền tảng TMĐT thường xuyên chia sẻ kinh nghiệm, phối hợp điều tra và trao đổi dữ liệu giữa hải quan, cảnh sát và cơ quan sở hữu trí tuệ quốc gia. Cách tiếp cận liên thông này giúp nâng cao hiệu quả truy vết và xử lý các vụ việc xuyên biên giới.

Một số quốc gia châu Á cũng có bước đi riêng. Tại Ấn Độ, tòa án đã mở rộng quyền của chủ sở hữu thương hiệu trong các tranh chấp trên môi trường số, cho phép áp dụng biện pháp pháp lý mang tính phòng ngừa thay vì chỉ xử lý hành vi đã hoàn tất.

Trong hệ sinh thái đó, các nền tảng TMĐT ngày càng được xem là tuyến phòng vệ đầu tiên. Nhiều nền tảng lớn đã chủ động tham gia các tổ chức bảo vệ thương hiệu quốc tế nhằm chuẩn hóa quy trình bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ giữa các thị trường. Việc Temu tham gia Hiệp hội Nhãn hiệu Quốc tế (INTA) và các Ủy ban chống hàng giả là một ví dụ cho xu hướng này.

Song song với đó, công nghệ đang trở thành công cụ then chốt. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và hệ thống tự động quét sản phẩm cho phép phát hiện vi phạm sớm, thậm chí trước khi người tiêu dùng gửi khiếu nại. Điều này giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý so với mô hình truyền thống.

Tuy nhiên, hiệu quả bảo vệ vẫn phụ thuộc lớn vào sự chủ động của doanh nghiệp. Nếu nhãn hiệu chưa được đăng ký đầy đủ hoặc doanh nghiệp không tham gia các chương trình bảo vệ thương hiệu của nền tảng, khả năng được bảo vệ sẽ rất hạn chế.

Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp Việt Nam khi tham gia TMĐT xuyên biên giới vẫn ưu tiên mục tiêu tăng doanh số, trong khi đầu tư cho sở hữu trí tuệ chưa tương xứng. Nhãn hiệu chỉ được đăng ký trong nước nhưng sản phẩm đã xuất hiện trên các sàn quốc tế. Khi xảy ra tranh chấp, doanh nghiệp dễ rơi vào thế bị động, thậm chí đối mặt nguy cơ mất quyền sử dụng thương hiệu tại thị trường nước ngoài.

Trong bối cảnh đó, bảo vệ sở hữu trí tuệ trên TMĐT không thể là trách nhiệm của riêng cơ quan quản lý hay nền tảng. Đây là cuộc chiến nhiều tầng, đòi hỏi sự kết hợp giữa khung pháp lý quốc gia, hợp tác quốc tế, trách nhiệm của nền tảng TMĐT và đặc biệt là sự chủ động của chính doanh nghiệp.

TMĐT giúp doanh nghiệp Việt tiếp cận thị trường toàn cầu nhanh hơn bao giờ hết. Nhưng trong một cuộc chơi không biên giới, chỉ những doanh nghiệp coi sở hữu trí tuệ là tài sản chiến lược và đầu tư bảo vệ ngay từ đầu mới có thể đứng vững và phát triển bền vững.

Tiến Kiên