Trong những tháng đầu năm 2025, xuất khẩu nhiều loại trái cây chủ lực của Việt Nam như thanh long, xoài, chôm chôm, nhãn... đã ghi nhận mức sụt giảm mạnh cả về sản lượng lẫn giá trị. Tình trạng này không chỉ phản ánh những thách thức từ thị trường quốc tế mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về tái cấu trúc chuỗi giá trị nông sản trong nước.
Sụt giảm đồng loạt ở nhiều mặt hàng
Theo số liệu sơ bộ từ Hiệp hội Rau quả Việt Nam (VINAFRUIT), kim ngạch xuất khẩu rau quả tháng 5/2025 ước đạt 496 triệu USD, giảm 35,5% so với cùng kỳ năm 2024. Đây cũng là tháng thứ 5 liên tiếp ngành hàng rau quả xuất khẩu sụt giảm. Lũy kế 5 tháng ước đạt 2,1 tỷ USD, giảm 17,8% so với cùng kỳ năm 2024.
Sau một năm 2024 bùng nổ với kim ngạch xuất khẩu 3,3 tỷ USD, đưa sầu riêng trở thành "ngôi sao" của nông sản Việt Nam, mặt hàng này đang gặp khó khăn nghiêm trọng trong năm 2025, với kim ngạch chỉ đạt 183 triệu USD trong 4 tháng đầu năm, giảm 61% so với cùng kỳ.
Nguyên nhân chính dẫn đến sự sụt giảm này là do yêu cầu kiểm soát chất lượng ngày càng khắt khe từ thị trường Trung Quốc. Từ đầu năm 2025, Trung Quốc áp dụng quy định kiểm tra 100% lô hàng sầu riêng nhập khẩu từ Việt Nam, đặc biệt kiểm soát chặt chẽ dư lượng chất vàng O và cadimi – hai chất gây hại cho sức khỏe. Do đó, nhiều lô hàng không đáp ứng tiêu chuẩn đã bị từ chối nhập khẩu, hoặc phải quay đầu.
Trong khi đó, thanh long bất ngờ vượt mặt sầu riêng để trở lại vị trí dẫn đầu về kim ngạch xuất khẩu trái cây của Việt Nam trong quý 1/2025, đạt gần 155 triệu USD. Tuy nhiên, triển vọng cho thanh long trong năm 2025 vẫn còn nhiều khó khăn:
Thị trường chủ lực của thanh long vẫn là Trung Quốc, nhưng kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này trong quý I/2025 đã giảm 14% so với cùng kỳ năm 2024. Trung Quốc đã chủ động được nguồn cung nội địa nên giảm nhập khẩu thanh long của Việt Nam.
Với diễn biến hiện tại, các chuyên gia nhận định thanh long khó có cơ hội quay lại "câu lạc bộ tỷ USD" như những năm trước đây. Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu thanh long chỉ đạt 516 triệu USD, giảm 16% so với năm 2023.
Bên cạnh sầu riêng, nhiều loại trái cây chủ lực khác cũng chịu ảnh hưởng. Kim ngạch xuất khẩu lao dốc khiến mít Thái tại vườn còn 4.000-10.000 đồng/kg, mức thấp nhất từ trước tới nay. Dưa hấu ở Quảng Nam cũng chỉ có giá 4.000 đồng/kg.
Riêng với chuối, xuất khẩu tháng 3/2025 có tín hiệu tăng 36,9% về giá trị và 45,9% về lượng so với tháng trước, chủ yếu đến Trung Quốc, Singapore, Hàn Quốc, Hồng Kông. Tuy nhiên, thị phần Nhật Bản giảm, và thị trường chuối vẫn đối mặt với nhiều biến động.
Thách thức từ chất lượng và tiêu chuẩn
Một trong những rào cản lớn đối với trái cây Việt Nam là việc đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng ngày càng khắt khe từ các thị trường nhập khẩu. Nhiều lô hàng bị trả về do không đạt yêu cầu về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, mẫu mã và bảo quản sau thu hoạch. Điều này cho thấy sự cần thiết trong việc nâng cao chất lượng sản phẩm từ khâu sản xuất đến chế biến và bảo quản.
Không chỉ riêng sầu riêng, các thị trường nhập khẩu nói chung, đặc biệt là Trung Quốc, Mỹ, EU, Đài Loan, đang ngày càng siết chặt các quy định về kiểm soát chất lượng, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, mã vùng trồng, nhà đóng gói và truy xuất nguồn gốc. Điều này gây khó khăn lớn cho các doanh nghiệp và nông dân Việt Nam.
Ngoài ra, việc phụ thuộc quá lớn vào thị trường Trung Quốc khiến ngành rau quả dễ bị tổn thương khi thị trường này thay đổi chính sách nhập khẩu. Vấn đề kiểm soát dư lượng hóa chất trong trái cây cần phải được giải quyết từ gốc, với sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa các bên liên quan.
Mặc dù có những tiến bộ, nhưng chất lượng và sự đồng đều của trái cây Việt Nam vẫn là vấn đề cần cải thiện để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế. Thái Lan và các nước khác cũng đang đẩy mạnh xuất khẩu sầu riêng và các loại trái cây nhiệt đới sang Trung Quốc, gia tăng áp lực cạnh tranh.
Để khắc phục tình trạng sụt giảm xuất khẩu, các chuyên gia khuyến nghị Việt Nam cần xây dựng chiến lược phát triển nông sản bền vững, tập trung vào việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Giảm sự phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống, mở rộng sang các thị trường tiềm năng như Trung Đông, châu Phi và Nam Mỹ. Khai thác các hiệp định như EVFTA, CPTPP, và RCEP để giảm thuế quan và tiếp cận thị trường EU, Nhật Bản, và Hàn Quốc
Doanh nghiệp cũng cần chú trọng nâng cao chất lượng sản phẩm như đầu tư vào công nghệ sản xuất sạch, hữu cơ và áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về an toàn thực phẩm. Đồng thời, phát triển chuỗi giá trị thông qua việc tăng cường liên kết giữa nông dân, doanh nghiệp và nhà khoa học để cải thiện quy trình sản xuất, chế biến và tiêu thụ. Sử dụng các nền tảng số để quản lý chuỗi cung ứng, truy xuất nguồn gốc và tiếp cận thị trường hiệu quả hơn.
Sự sụt giảm xuất khẩu các loại trái cây chủ lực là hồi chuông cảnh báo cho ngành nông nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để tái cơ cấu ngành nông nghiệp, hướng tới đa dạng hóa thị trường, nâng cao chất lượng, và phát triển chế biến sâu. Nếu tận dụng tốt các FTA, đầu tư công nghệ, và xây dựng thương hiệu, Việt Nam có thể khôi phục đà tăng trưởng và đạt mục tiêu xuất khẩu 8 tỷ USD trong năm 2025. Hành động đồng bộ giữa nông dân, doanh nghiệp, và nhà nước sẽ quyết định tương lai của ngành trái cây Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Trung Anh