Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động, những thách thức từ thị trường xuất khẩu đang đặt ra yêu cầu cấp thiết cho Việt Nam trong việc tái cơ cấu chiến lược tăng trưởng – chuyển từ phụ thuộc vào xuất khẩu sang phát triển mạnh mẽ thị trường nội địa và nâng cao vai trò của khu vực kinh tế tư nhân.
Tín hiệu cảnh báo từ việc xuất khẩu giảm tốc
Năm 2024 và nửa đầu năm 2025, kinh tế thế giới đối mặt với nhiều khó khăn: lạm phát cao, lãi suất duy trì ở mức lớn, căng thẳng địa chính trị kéo dài và xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng. Những yếu tố này trực tiếp ảnh hưởng đến các thị trường xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như Mỹ, EU, Nhật Bản.
Dữ liệu mới công bố từ Tổng cục Hải quan cho thấy, tổng trị giá xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam trong nửa đầu tháng 6/2025 (từ 01 đến 15/6) đạt 35 tỷ USD. So với nửa cuối tháng 5/2025, con số này giảm 17,6%, tương đương giảm 7,45 tỷ USD, một mức sụt giảm tương đối rõ nét, cho thấy dấu hiệu chững lại nhất thời của hoạt động thương mại trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu tiếp tục đối mặt với nhiều biến động.
Ở chiều xuất khẩu, tổng trị giá hàng hóa đạt 17,54 tỷ USD, giảm tới 22,7% (tương ứng giảm 5,15 tỷ USD) so với kỳ trước. Đáng chú ý, các nhóm hàng vốn là trụ cột xuất khẩu của nền kinh tế đều ghi nhận mức giảm đáng kể.
Cụ thể, nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện giảm 801 triệu USD (15,7%); máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng giảm 789 triệu USD (27,2%); điện thoại các loại và linh kiện giảm 777 triệu USD (29,1%) – đây đều là những nhóm hàng gắn chặt với khu vực doanh nghiệp FDI, vốn chịu ảnh hưởng mạnh từ sự chững lại trong đơn hàng quốc tế và điều chỉnh chuỗi cung ứng toàn cầu. Bên cạnh đó, hàng dệt may, một trong những ngành sử dụng nhiều lao động và có đóng góp lớn về xuất khẩu cũng giảm 387 triệu USD, tương ứng 20,1%.
Diễn biến này cho thấy nhu cầu tiêu dùng tại nhiều thị trường xuất khẩu lớn như Mỹ, EU vẫn chưa hồi phục hoàn toàn, trong khi chi phí đầu vào, logistics và yêu cầu về “xanh hóa” chuỗi sản xuất tiếp tục gia tăng áp lực lên các doanh nghiệp Việt. Việc phụ thuộc vào một số ít thị trường lớn khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương khi có biến động bên ngoài. Thực tế này cho thấy đã đến lúc Việt Nam cần định hướng lại chiến lược phát triển kinh tế theo hướng bền vững hơn.
Ở chiều ngược lại, kim ngạch nhập khẩu đạt 17,46 tỷ USD, giảm 11,6% so với nửa cuối tháng 5/2025 (giảm 2,3 tỷ USD). Trong đó, một số nhóm hàng giảm mạnh như: máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện giảm 999 triệu USD (14,9%); máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng giảm 343 triệu USD (12,4%); ngô giảm 117 triệu USD (69,1%).
Diễn biến này phản ánh xu hướng giảm nhập khẩu nguyên phụ liệu và tư liệu sản xuất trong ngắn hạn, cho thấy các doanh nghiệp đang có xu hướng cơ cấu lại hoạt động, tiêu dùng nguyên vật liệu tiết kiệm hơn, hoặc đơn giản là đã nhập khẩu mạnh trong giai đoạn trước để tích trữ hàng tồn kho.
Tuy nhiên, việc nhập khẩu giảm cũng cần được nhìn nhận như một tín hiệu gián tiếp về tốc độ sản xuất sắp tới. Nếu đà giảm kéo dài, có thể tác động tiêu cực đến sản lượng sản xuất công nghiệp và xuất khẩu trong các kỳ tiếp theo.
Thị trường nội địa tiềm năng chưa được khai thác đúng mức
Với dân số hơn 100 triệu người và tầng lớp trung lưu ngày càng gia tăng, Việt Nam có một thị trường nội địa giàu tiềm năng. Tuy nhiên, theo các chuyên gia kinh tế, Việt Nam vẫn chưa khai thác hiệu quả thị trường này mà phụ thuộc nhiều vào thị trường nhập khẩu.
Thị trường nội địa luôn luôn là bệ đỡ cho các doanh nghiệp Việt Nam trong mọi tình huống. Phát triển thị trường nội địa không chỉ giúp giảm phụ thuộc vào xuất khẩu mà còn tạo nền tảng ổn định cho tăng trưởng kinh tế dài hạn, tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc toàn cầu. Do vậy, thị trường trong nước cần phải được đẩy mạnh hơn nữa bằng những chương trình kích cầu một cách hiệu quả, thiết thực để đẩy mạnh được tiêu thụ hàng hóa phù hợp với nhu cầu của người dân.
Cùng với sự tăng trưởng của GDP, tăng trưởng tiêu dùng nội địa của Việt Nam cũng tăng dần trong các năm. Nếu tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ tiêu dùng năm 2018 là gần 4,4 triệu tỷ đồng thì con số này đến năm 2024 đã đạt 6,39 triệu tỷ đồng. Bán lẻ vẫn giữ vai trò chủ đạo, chiếm gần 80% tổng chi tiêu trong cơ cấu tiêu dùng nội địa ngày càng đa dạng. Đáng chú ý, tỷ trọng của tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ tiêu dùng đã duy trì trên 50% GDP cả nước kể từ năm 2018, cho thấy vai trò then chốt của lĩnh vực này đối với tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, tốc độ tăng trưởng tiêu dùng nội địa đang có dấu hiệu chững lại.
Trong năm 2025, Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng GDP đạt 8% trở lên, với 3 phần chính đóng góp là tiêu dùng nội địa, xuất khẩu và đầu tư công. Trong đó, tiêu dùng nội địa sẽ chiếm 60-65% tùy từng năm. Mục tiêu này đang đặt ra "gánh nặng" không nhỏ lên vai tiêu dùng nội địa. Để đạt được mục tiêu này, tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ tiêu dùng cần tăng trưởng 12%, một thách thức lớn khi nhìn vào diễn biến tăng trưởng của những năm gần đây.
Đánh giá cao tiềm năng tại thị trường nội địa, ông Đậu Anh Tuấn - Trưởng Ban Pháp chế, Phó Tổng thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) - cho rằng: Hiện trên thế giới chỉ có 14 nước với thị trường trong nước trên 100 triệu dân. Nên trong mắt các doanh nghiệp, Việt Nam là thị trường hết sức tiềm năng. Theo đó, để khai thác hiệu quả thị trường nội địa, Việt Nam cần có những chính sách thiết thực để hỗ trợ khu vực doanh nghiệp trong nước tham gia vào phát triển sản phẩm và tiêu thụ tại thị trường nội địa. Cụ thể là các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tham gia các chuỗi cung ứng hàng hoá, xâm nhập thị trường, đáp ứng tốt hơn nhu cầu tiêu dùng hàng Việt.
Theo phân tích của ông Trần Anh Thắng, Thành viên HĐQT Ngân hàng TMCP Xuất nhập khẩu Việt Nam (Eximbank), thuế quan toàn cầu có tác động trực tiếp, nhưng sẽ ảnh hưởng gián tiếp đến giá cả, tâm lý chi tiêu và kỳ vọng thị trường. Theo ông, nếu vấn đề thuế quan được xử lý hiệu quả, đây có thể là cơ hội để thúc đẩy tiêu dùng nội địa và khẳng định vị thế của hàng hóa Việt Nam. Việc hàng nhập khẩu trở nên đắt đỏ hơn do thuế quan có thể tạo điều kiện cho hàng Việt được ưu tiên lựa chọn, từ đó kích thích tiêu dùng trong nước nếu nguồn cung và chất lượng được đảm bảo. “Đây là thời điểm vàng để kích cầu nội địa thông qua các chương trình khuyến mãi tiêu dùng hàng Việt”,
Doanh nghiệp tư nhân – động lực cốt lõi
Hành vi tiêu dùng nội địa dần thay đổi theo hướng hiện đại hơn, đòi hỏi hàng hóa chất lượng, dịch vụ chuyên nghiệp, chuỗi cung ứng linh hoạt – đây là cơ hội vàng để các doanh nghiệp trong nước phát triển. Một nền kinh tế khỏe mạnh phải dựa vào một khu vực doanh nghiệp tư nhân năng động và sáng tạo.
Thực tế cho thấy, dù chiếm tới 98% tổng số doanh nghiệp tại Việt Nam, khu vực tư nhân vẫn đối mặt với nhiều rào cản: tiếp cận vốn khó khăn, thiếu mặt bằng sản xuất, hạn chế về công nghệ, năng lực quản trị chưa cao. Để khai thác tối đa tiềm năng của doanh nghiệp tư nhân, cần có sự cải cách thể chế mạnh mẽ, tạo môi trường cạnh tranh công bằng, minh bạch. Ngoài ra, cần thúc đẩy các chính sách hỗ trợ tiếp cận thị trường, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển bền vững.
Mới đây, Bộ Chính trị đã ban hành nghị quyết số 68 về phát triển kinh tế tư nhân, trong đó đặt mục tiêu đến năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp tư nhân hoạt động trong nền kinh tế và đóng góp 55 - 58% GDP đất nước. Nghị quyết được kỳ vọng sẽ mở ra kỷ nguyên đột phá cho khu vực kinh tế năng động này và cụ thể hóa các giải pháp để phát huy tối đa vai trò, đưa kinh tế tư nhân trở thành "động lực quan trọng nhất" và là "lực lượng tiên phong" của nền kinh tế.
Theo nhận định của PGS.TS Võ Đại Lược (chủ tịch hội đồng quản lý Trung tâm Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương), việc Bộ Chính trị ban hành nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân vào thời điểm này là thực sự cần thiết với sự phát triển kinh tế đất nước. Hơn nữa việc đặt trọng tâm, động lực phát triển đất nước vào khu vực tư nhân là định hướng đúng đắn bởi đây là khu vực năng động, có đóng góp lớn cho tăng trưởng, tạo việc làm trong những năm vừa qua.
Chúng ta đã thực hiện đổi mới lần 1 với định hướng phát triển kinh tế nhiều thành phần, mở ra không gian phát triển cho kinh tế hộ gia đình, kinh tế tư nhân. Trong thời điểm người đứng đầu Đảng, Nhà nước mong muốn đưa đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình, đưa nước ta trở thành nước phát triển thì việc mở không gian phát triển mạnh mẽ khu vực tư nhân là thực sự cần thiết. Theo đó, khu vực kinh tế nhà nước có thể thu hẹp lại để tạo dư địa cho khu vực tư nhân phát triển.
Trước nghị quyết 68, chúng ta đã có nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Thực tế những năm qua cho thấy chỉ có khu vực tư nhân mới có không gian tối ưu cho phát triển, ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Việc mở ra không gian, tạo thuận lợi cho tư nhân phát triển sẽ thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, cải thiện năng suất lao động, đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển.
Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng. Việc giảm phụ thuộc vào xuất khẩu không đồng nghĩa với từ bỏ thị trường toàn cầu, mà là một chiến lược cân bằng để xây dựng một nền kinh tế tự chủ, bền vững và ít tổn thương hơn. Thị trường nội địa và doanh nghiệp tư nhân chính là hai trụ cột chiến lược để đạt được mục tiêu đó.
Trung Anh