Hoạt động kinh doanh thực phẩm trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội ngày càng phát triển, song việc xác thực người bán, kiểm soát nguồn gốc hàng hóa và xử lý vi phạm vẫn còn nhiều thách thức. Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh đề xuất tăng trách nhiệm của các nền tảng trung gian, từ xác thực danh tính người bán, kiểm duyệt sản phẩm đến chia sẻ dữ liệu và phối hợp xử lý vi phạm.
Kinh doanh thực phẩm trực tuyến phát triển, quản lý còn nhiều khoảng trống
Sự phát triển của thương mại điện tử và mạng xã hội đang mở rộng không gian kinh doanh thực phẩm, tạo thuận lợi cho cả người bán lẫn người tiêu dùng. Tuy nhiên, khi hoạt động mua bán diễn ra trên nhiều nền tảng, không giới hạn tại các địa điểm cố định, việc xác định danh tính người bán, kiểm soát nguồn gốc hàng hóa và truy xuất trách nhiệm khi xảy ra vi phạm trở thành bài toán không đơn giản đối với cơ quan chức năng.
Thực tế, một số đối tượng lợi dụng môi trường trực tuyến để kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc, xuất xứ, hàng giả, hàng kém chất lượng hoặc quảng cáo sản phẩm không đúng với chất lượng thực tế. Việc sử dụng tài khoản ảo, thường xuyên thay đổi thông tin bán hàng, giao dịch qua tin nhắn riêng và vận chuyển thông qua các đơn vị trung gian cũng khiến công tác xác minh, kiểm tra và xử lý gặp nhiều khó khăn.
Theo Chi cục Quản lý thị trường TP Hồ Chí Minh, hoạt động kinh doanh thực phẩm trên các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội ngày càng phát triển nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ vi phạm về an toàn thực phẩm, nguồn gốc, xuất xứ và chất lượng hàng hóa. Những hành vi đáng chú ý gồm kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc, hàng hóa không có nhãn hoặc ghi nhãn không đúng quy định, thực phẩm không bảo đảm điều kiện bảo quản và quảng cáo, giới thiệu sản phẩm không đúng với chất lượng thực tế.
Chi cục Quản lý thị trường TP Hồ Chí Minh tổ chức tuyên truyền pháp luật về an toàn thực phẩm, nâng cao trách nhiệm của tổ chức kinh doanh
Mặt khác, Sở An toàn thực phẩm TP Hồ Chí Minh cho biết hoạt động kinh doanh thực phẩm trực tuyến thường không diễn ra thường xuyên, liên tục mà chủ yếu phát sinh khi có đơn đặt hàng. Địa điểm sản xuất, chế biến, bảo quản và giao nhận thực phẩm có thể thay đổi, không cố định; thông tin người bán đôi khi không đầy đủ hoặc khó xác thực. Việc giao nhận thông qua các đơn vị vận chuyển trung gian, cùng với phạm vi giao dịch liên tỉnh, còn gây khó khăn trong xác minh thông tin người bán, truy xuất nguồn gốc thực phẩm và xác định trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân có liên quan.
Trước những vấn đề này, Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh cho biết công tác quản lý các tổ chức, cá nhân kinh doanh thực phẩm trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội được thực hiện theo phân công chức năng, nhiệm vụ giữa các cơ quan. Cụ thể, Sở An toàn thực phẩm quản lý về điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm; Sở Công Thương quản lý hoạt động thương mại điện tử, chỉ đạo lực lượng Quản lý thị trường theo dõi, kiểm tra, xử lý vi phạm về hàng hóa lưu thông trên môi trường mạng, phối hợp chặt chẽ với Công an, Hải quan và các thành viên Ban Chỉ đạo 389 thành phố.
Đề xuất xác thực người bán, tăng trách nhiệm liên đới của nền tảng
Để nâng cao hiệu quả kiểm soát hoạt động kinh doanh thực phẩm trên môi trường trực tuyến, Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh đề xuất nhiều giải pháp nhằm tăng trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử và nền tảng trung gian.
Trước hết, Sở đề xuất bắt buộc người bán thực phẩm xác thực danh tính và cung cấp hồ sơ pháp lý của sản phẩm trước khi đăng bán; cũng như cần triển khai nghiêm quy định xác thực danh tính điện tử đối với người bán và người livestream bán hàng. Theo định hướng này, việc xác thực thông tin ngay từ khâu đăng ký và đưa sản phẩm lên nền tảng sẽ góp phần hỗ trợ cơ quan chức năng nhận diện chủ thể kinh doanh, phục vụ công tác kiểm tra, xác minh khi phát sinh dấu hiệu vi phạm.
Hình thức livestream bán đồ ăn phổ biến trên các nền tảng (Ảnh chụp màn hình)
Bên cạnh đó, Sở Công Thương đề xuất các nền tảng áp dụng bộ lọc, cơ chế kiểm duyệt nhằm ngăn chặn sản phẩm vi phạm. Những nội dung, gian hàng có hành vi vi phạm cần được gỡ bỏ trong thời hạn theo yêu cầu của cơ quan chức năng, đồng thời có biện pháp ngăn chặn tình trạng tái vi phạm.
Một giải pháp khác được Sở nhấn mạnh là thiết lập cơ chế giám sát, chia sẻ dữ liệu liên thông giữa cơ quan quản lý và các nền tảng. Cùng với đó, các sàn thương mại điện tử và nền tảng trung gian cần công khai kênh tiếp nhận, xử lý phản ánh của người tiêu dùng, tạo điều kiện để thông tin về dấu hiệu vi phạm được tiếp nhận và phối hợp xử lý kịp thời.
Đáng chú ý, Sở Công Thương đề xuất xác định rõ trách nhiệm liên đới của nền tảng khi không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ kiểm soát người bán và nguồn gốc hàng hóa. Đây có thể xem là nội dung nhằm nâng cao trách nhiệm của đơn vị vận hành nền tảng, không chỉ dừng lại ở vai trò cung cấp không gian giao dịch mà còn phải thực hiện các nghĩa vụ kiểm soát theo quy định.
Cơ quan chức năng khuyến khích người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng
Về mặt quản lý, Sở Công Thương cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với Sở An toàn thực phẩm và các nền tảng thương mại điện tử tăng cường công tác hậu kiểm. Việc phối hợp giữa các đơn vị sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giám sát hoạt động kinh doanh thực phẩm, kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm theo chức năng, thẩm quyền.
Song song với các giải pháp quản lý, Sở cũng khuyến khích người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, ưu tiên sản phẩm tham gia Chương trình "Tick xanh trách nhiệm" và chủ động phản ánh kịp thời khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.
Có thể thấy, kiểm soát thực phẩm kinh doanh trên môi trường trực tuyến không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý mà còn đòi hỏi sự tham gia chủ động của các nền tảng, người bán và người tiêu dùng. Việc tăng cường xác thực danh tính, kiểm duyệt hàng hóa, chia sẻ dữ liệu và xác định trách nhiệm của các bên được Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh đặt ra như những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh trực tuyến minh bạch và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Nguyễn Trang