Sau nhiều tháng giảm tốc, xuất khẩu cá ngừ Việt Nam trong tháng 8/2025 ghi nhận tín hiệu khởi sắc khi tăng nhẹ 1,4% so với cùng kỳ, đạt hơn 91 triệu USD. Tuy nhiên, tính chung 8 tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu chỉ đạt gần 633 triệu USD, giảm 2,3% so với cùng kỳ năm ngoái. Kết quả này cho thấy ngành cá ngừ vẫn đang loay hoay tìm hướng đi ở các thị trường trọng điểm, trong bối cảnh rào cản thương
Lợi thế tại thị trường Mỹ ngày càng suy giảm
Trong nhiều năm, Mỹ luôn là thị trường nhập khẩu lớn nhất của cá ngừ Việt Nam. Tuy nhiên, từ đầu năm 2025 đến nay, xuất khẩu sang đây liên tục chững lại. Riêng tháng 8, kim ngạch chỉ đạt 29 triệu USD, giảm gần 21% so với cùng kỳ 2024. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ chính sách thuế mới mà Washington áp dụng, đưa tổng mức thuế đối với cá ngừ Việt Nam lên tới 32,5%. So với Ecuador (27,5%), Philippines hay Indonesia (31,5%), mức thuế này khiến sản phẩm Việt Nam mất hẳn lợi thế cạnh tranh về giá.
Thực tế, Mỹ vốn là thị trường có yêu cầu kỹ thuật và tiêu chuẩn chất lượng rất khắt khe, song các doanh nghiệp Việt Nam vẫn duy trì được vị thế nhờ sự ổn định về nguồn cung và khả năng đáp ứng đơn hàng. Nhưng khi giá thành đội lên bởi thuế, cộng thêm chi phí logistics cao, nhiều khách hàng buộc phải chuyển hướng sang các nhà cung cấp khác. Điều này khiến doanh nghiệp Việt vừa mất đơn hàng, vừa bị thu hẹp biên lợi nhuận.
Thách thức chưa dừng lại ở đó. Tháng 8 vừa qua, Cục Quản lý đại dương và khí quyển quốc gia Mỹ (NOAA) thông báo từ chối công nhận tương đương 12 nghề cá của Việt Nam theo Đạo luật bảo vệ động vật biển có vú (MMPA), trong đó có cá ngừ. Quyết định này đồng nghĩa với việc xuất khẩu sang Mỹ có thể đối diện thêm rào cản pháp lý, buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh phương thức khai thác, giám sát và truy xuất nguồn gốc. Với thị trường lớn chiếm gần một phần ba tổng kim ngạch, đây là cảnh báo nghiêm trọng cho ngành cá ngừ Việt Nam.
EU và CPTPP – những điểm sáng cần tận dụng
Trái với sự sụt giảm ở Mỹ, thị trường EU duy trì vai trò trụ cột thứ hai và mang lại tín hiệu tích cực. Tháng 8, xuất khẩu cá ngừ sang EU đạt 17 triệu USD, tăng 6% so với cùng kỳ. Trong đó, các nước như Hà Lan, Italy và Đức ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng, lần lượt 40%, 43% và 26%. Xu hướng này cho thấy nhu cầu tiêu thụ cá ngừ tại châu Âu đang tăng, đặc biệt ở phân khúc sản phẩm chế biến, tiện dụng.
EU vốn nổi tiếng khắt khe về tiêu chuẩn bền vững, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Việc cá ngừ Việt Nam duy trì được đà tăng trưởng ở đây phản ánh sự thích ứng linh hoạt của doanh nghiệp với các yêu cầu mới, đồng thời mở ra cơ hội củng cố hình ảnh sản phẩm chất lượng cao. Nếu tận dụng được lợi thế từ Hiệp định EVFTA, ngành cá ngừ có thể xây dựng chỗ đứng vững chắc hơn tại thị trường có sức lan tỏa toàn cầu này.
Trong khi đó, CPTPP nổi lên như một động lực mới. Nhật Bản – thị trường vốn khó tính – bất ngờ tăng nhập khẩu cá ngừ Việt Nam tới 88% trong tháng 8. Canada cũng tiếp tục duy trì đà tăng trưởng tốt, còn Mexico tuy tăng chậm lại nhưng vẫn là điểm đến ổn định. Việc hưởng ưu đãi thuế quan từ CPTPP giúp cá ngừ Việt Nam có lợi thế hơn so với nhiều đối thủ ngoài khối. Đây là cơ sở để doanh nghiệp đẩy mạnh xuất khẩu sang khu vực châu Á – Thái Bình Dương, giảm bớt sự phụ thuộc vào Mỹ.
Ngoài các thị trường truyền thống, một số điểm đến mới nổi cũng đang mang lại hy vọng. Xuất khẩu cá ngừ sang Nga tăng 17,8%, Philippines tăng 72,4%, còn Thái Lan gây bất ngờ với mức tăng tới 248%, đưa quốc gia này thành điểm đến đáng chú ý. Những con số này phản ánh nỗ lực đa dạng hóa của doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh nhiều thị trường lớn gia tăng rào cản.
Tuy vậy, sự bền vững của những thị trường này vẫn còn là dấu hỏi. Nga đang chịu ảnh hưởng từ các lệnh trừng phạt quốc tế, khiến thương mại tiềm ẩn nhiều rủi ro. Philippines và Thái Lan tuy có mức tăng cao nhưng chủ yếu xuất phát từ sự biến động ngắn hạn về nguồn cung, khó trở thành thị trường ổn định lâu dài. Do đó, đây chỉ nên được coi là hướng đi bổ trợ chứ chưa thể thay thế các thị trường chủ lực.
Đối mặt thách thức kép, con đường nào cho cá ngừ Việt Nam?
Bên cạnh rào cản thuế quan, ngành cá ngừ Việt Nam còn đối diện hàng loạt thách thức nội tại. Giá nguyên liệu cá ngừ trên thị trường quốc tế biến động mạnh, trong khi chi phí logistics và vận chuyển vẫn ở mức cao sau đại dịch. Doanh nghiệp xuất khẩu vì vậy vừa khó cân đối giá thành, vừa dễ bị mất lợi thế khi cạnh tranh với các đối thủ lớn như Thái Lan, Philippines, Indonesia hay Ecuador – những quốc gia có chuỗi cung ứng và công nghiệp chế biến cá ngừ phát triển lâu đời.
Ngoài ra, yêu cầu ngày càng cao từ các thị trường về bền vững, khai thác hợp pháp và truy xuất nguồn gốc đang đặt ngành cá ngừ Việt Nam trước bài toán đổi mới toàn diện. Việc NOAA từ chối công nhận một số nghề cá cho thấy Việt Nam cần đẩy nhanh việc áp dụng công nghệ giám sát tàu cá, nâng cao năng lực quản lý nghề khai thác và chứng minh tuân thủ các cam kết quốc tế. Nếu không, nguy cơ mất thị trường Mỹ và bị ảnh hưởng lan tỏa sang các thị trường khác là rất lớn.
Nhìn lại 8 tháng đầu năm 2025, bức tranh cá ngừ Việt Nam cho thấy rõ sự giằng co giữa khó khăn và cơ hội. Mỹ – thị trường lớn nhất – đang trở thành thách thức lớn nhất. EU và CPTPP mở ra điểm sáng nhưng yêu cầu chất lượng và bền vững ngày càng cao. Các thị trường mới nổi giúp đa dạng hóa nhưng thiếu tính ổn định.
Để vượt qua tình thế này, ngành cá ngừ cần một chiến lược tổng thể với ba trụ cột chính. Thứ nhất, đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường, tránh phụ thuộc quá lớn vào Mỹ. Thứ hai, tập trung phát triển sản phẩm giá trị gia tăng – như cá ngừ đóng hộp, cá ngừ chế biến sâu – để nâng biên lợi nhuận và đáp ứng xu hướng tiêu dùng tiện lợi. Thứ ba, cải thiện tính bền vững trong khai thác, ứng dụng công nghệ để chứng minh tuân thủ các quy định quốc tế, qua đó bảo vệ thị trường xuất khẩu lâu dài.
Ngành cá ngừ Việt Nam đang đứng trước ngã rẽ quan trọng: hoặc tiếp tục chật vật dưới sức ép thuế quan và cạnh tranh khốc liệt, hoặc tái định vị theo hướng giá trị cao và bền vững hơn. Thực tế cho thấy, chỉ có con đường thứ hai mới giúp cá ngừ Việt Nam giữ vững chỗ đứng và khẳng định vị thế trong dòng chảy thương mại toàn cầu.
Trung Anh