Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng chú trọng tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng, doanh nghiệp vừa và nhỏ ngành da giày Việt Nam đang đứng trước áp lực lớn về nguồn lực và năng lực tuân thủ.
Việt Nam hiện là một trong những quốc gia xuất khẩu giày dép hàng đầu thế giới, với sản phẩm có mặt tại hơn 100 quốc gia. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu da giày đạt gần 29 tỷ USD, trong khi mục tiêu đến năm 2030 được đặt ra ở mức khoảng 38-40 tỷ USD.
Dù duy trì vị thế đáng kể trên thị trường quốc tế, ngành vẫn đối mặt với một số hạn chế về cơ cấu xuất khẩu và nguồn cung. Theo số liệu được nêu tại tọa đàm, các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm khoảng 75-80% kim ngạch xuất khẩu da giày. Nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu, đặc biệt từ Trung Quốc, vẫn đóng vai trò quan trọng; trong khi Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) là những thị trường xuất khẩu chủ lực.
Những yếu tố này đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước, nhất là nhóm vừa và nhỏ, để tận dụng cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do (FTA) và thích ứng với những thay đổi trong tiêu chuẩn thương mại quốc tế.
Tiêu chuẩn xanh, xuất xứ và truy xuất nguồn gốc gia tăng áp lực
Tại tọa đàm “Thuận lợi, thách thức và triển vọng gia tăng giá trị giày Việt Nam trong chuỗi cung ứng giày toàn cầu”, diễn ra ngày 16/10 trong khuôn khổ Triển lãm Quốc tế về máy móc thiết bị ngành công nghiệp Dệt May tại TP.HCM, TS Nguyễn Minh Phong, Phó Chủ tịch Hiệp hội Thông tin tư vấn kinh tế thương mại Việt Nam, nhận định các FTA tạo thêm cơ hội mở rộng thị trường cho doanh nghiệp dệt may, da giày Việt Nam.
Theo phân tích tại tọa đàm, EVFTA tạo điều kiện để nhiều mặt hàng được hưởng ưu đãi thuế quan theo lộ trình, trong khi CPTPP mở rộng khả năng tiếp cận thị trường tại các nước thành viên. Tuy nhiên, việc tận dụng các ưu đãi này còn phụ thuộc vào khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ và những điều kiện cụ thể của từng hiệp định.
Đối với doanh nghiệp da giày, tỷ lệ nội địa hóa và khả năng chứng minh nguồn gốc nguyên phụ liệu là những vấn đề đáng lưu ý. Khi chuỗi cung ứng phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong việc hoàn thiện hồ sơ xuất xứ hoặc đáp ứng yêu cầu của đối tác. Trong một số trường hợp, việc không đáp ứng đầy đủ quy định có thể khiến hàng hóa không được hưởng ưu đãi thuế quan như kỳ vọng.
Bên cạnh đó, các yêu cầu liên quan đến phát triển bền vững, sử dụng vật liệu tái chế, quản lý phát thải, truy xuất nguồn gốc và số hóa dữ liệu sản phẩm đang trở thành những nội dung doanh nghiệp cần quan tâm khi tham gia chuỗi cung ứng quốc tế. Mức độ áp dụng cụ thể phụ thuộc vào quy định của từng thị trường, yêu cầu của từng nhãn hàng và phạm vi sản phẩm liên quan.
Theo TS Nguyễn Minh Phong, doanh nghiệp nhỏ thường gặp bất lợi do hạn chế về vốn, công nghệ và nhân lực chuyên môn khi phải thích ứng với các tiêu chuẩn ngày càng cao. Trong khi đó, đầu tư hệ thống quản lý, cải tiến quy trình sản xuất và hoàn thiện dữ liệu truy xuất nguồn gốc đều cần thời gian và chi phí.
Thực tế được trao đổi tại tọa đàm cho thấy một số doanh nghiệp chủ yếu làm gia công, nguồn lực còn hạn chế nên gặp khó trong chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Việc tiếp cận trực tiếp các đơn hàng quốc tế cũng không dễ dàng nếu doanh nghiệp chưa đáp ứng được yêu cầu về chất lượng, quy mô cung ứng và hồ sơ tuân thủ.
Từ góc độ này, thách thức không chỉ nằm ở việc đáp ứng từng tiêu chuẩn riêng lẻ, mà còn ở khả năng tổ chức lại hoạt động sản xuất để duy trì tính ổn định, minh bạch và hiệu quả trong dài hạn.
Chuyên môn hóa sản xuất, đa dạng nguồn cung để nâng vị thế
Trước những hạn chế về nguồn lực, TS Nguyễn Minh Phong cho rằng doanh nghiệp vừa và nhỏ không nhất thiết phải tự đảm nhiệm toàn bộ quy trình sản xuất để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Một hướng đi có thể cân nhắc là trở thành nhà cung ứng cấp 2, cấp 3 cho các doanh nghiệp lớn, tập trung vào một số công đoạn hoặc sản phẩm có tính chuyên biệt.
Theo gợi ý này, doanh nghiệp có thể lựa chọn những phân khúc như dây giày, phụ kiện, chi tiết kim loại hoặc linh kiện phục vụ sản xuất giày dép. Việc tập trung vào một nhóm sản phẩm nhất định giúp doanh nghiệp có điều kiện chuyên sâu về kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và tối ưu chi phí, thay vì phải đầu tư dàn trải cho toàn bộ dây chuyền.
Tuy nhiên, lựa chọn thị trường ngách không đồng nghĩa với việc giảm nhẹ yêu cầu về tiêu chuẩn. Để trở thành nhà cung ứng cho các doanh nghiệp lớn, đơn vị sản xuất vẫn cần đáp ứng yêu cầu về chất lượng, thời gian giao hàng, khả năng truy xuất và tính ổn định của nguồn cung. Liên kết giữa các doanh nghiệp cũng có thể giúp tập hợp năng lực sản xuất, đáp ứng những đơn hàng có quy mô lớn hơn.
Một vấn đề khác được nêu tại tọa đàm là khó khăn trong truy xuất nguồn gốc nguyên phụ liệu nhập khẩu. Khi sản phẩm được xuất khẩu sang những thị trường yêu cầu minh bạch chuỗi cung ứng, việc thiếu chứng từ hoặc dữ liệu từ nhà cung cấp có thể ảnh hưởng đến khả năng chứng minh xuất xứ và đáp ứng yêu cầu của khách hàng.
Về vấn đề này, TS Nguyễn Minh Phong khuyến nghị doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ quy tắc xuất xứ của từng FTA, đồng thời chủ động làm việc với nhà cung cấp để thu thập hóa đơn, chứng từ và thông tin liên quan. Doanh nghiệp cũng nên tránh phụ thuộc quá lớn vào một nguồn cung nếu có phương án thay thế phù hợp.
Mô hình “China + 1”, tức duy trì nguồn cung từ Trung Quốc đồng thời xem xét bổ sung nguồn hàng từ một quốc gia khác, được ông gợi ý như một hướng nghiên cứu nhằm tăng tính linh hoạt của chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, việc lựa chọn nguồn nguyên liệu cần dựa trên hiệu quả kinh tế, năng lực nhà cung cấp và quy định xuất xứ áp dụng cho từng mặt hàng. Việc thay đổi địa điểm cung ứng tự thân không bảo đảm hàng hóa đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan.
Về dài hạn, bài toán của ngành da giày không chỉ là gia tăng kim ngạch xuất khẩu mà còn là nâng cao giá trị tạo ra trong nước, giảm phụ thuộc vào lợi thế lao động giá rẻ và tăng năng lực phát triển sản phẩm. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp cải thiện năng suất, đầu tư công nghệ phù hợp và nâng cao khả năng đáp ứng các yêu cầu về môi trường, dữ liệu và quản trị chuỗi cung ứng.
Theo định hướng được trao đổi tại tọa đàm, giai đoạn 2026-2027 có thể là thời điểm để doanh nghiệp nhìn lại mô hình sản xuất, lựa chọn phân khúc phù hợp và củng cố năng lực cạnh tranh. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, con đường tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu có thể bắt đầu từ những công đoạn chuyên biệt, nhưng cần được hỗ trợ bởi chất lượng ổn định, liên kết sản xuất và khả năng tuân thủ các quy định liên quan.
Nhật Hạ