Trước tốc độ phát triển nhanh của thương mại điện tử xuyên biên giới, Bộ Tài chính đề xuất xây dựng hành lang pháp lý riêng về quản lý hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử, trong đó bổ sung trách nhiệm của chủ quản nền tảng và đẩy mạnh quản lý bằng dữ liệu điện tử.
Đề xuất quy định riêng về quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu
Bộ Tài chính cho rằng, hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa qua thương mại điện tử (TMĐT) đang phát triển nhanh, đòi hỏi cơ chế quản lý hải quan phù hợp với đặc thù của mô hình kinh doanh xuyên biên giới.
Thời gian qua, Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản nhằm tăng cường quản lý hoạt động TMĐT, trong đó có Công điện số 56/CĐ-TTg, Chỉ thị số 29/CT-TTg và Công điện số 119/CĐ-TTg. Việt Nam cũng đang tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến TMĐT, thuế và quản lý thuế, bao gồm Luật Thương mại điện tử cùng các văn bản hướng dẫn và những quy định liên quan trong Luật Quản lý thuế, Luật Thuế giá trị gia tăng.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, cùng với sự phát triển nhanh của TMĐT xuyên biên giới, nhiều quốc gia đã xây dựng các cơ chế quản lý riêng đối với loại hình giao dịch này.
Các biện pháp được áp dụng bao gồm quy định về ngưỡng giá trị hàng hóa, danh mục hàng hóa được phép bán trực tiếp từ nước ngoài, yêu cầu người bán nước ngoài đăng ký và thực hiện nghĩa vụ thuế, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý, đồng thời tăng cường kiểm soát về sở hữu trí tuệ, bản quyền và chất lượng hàng hóa.
Tại Việt Nam, thị trường TMĐT đang duy trì tốc độ tăng trưởng khoảng 15-20% mỗi năm. Năm 2025, quy mô thị trường TMĐT bán lẻ ước vượt 430.000 tỷ đồng, tăng khoảng 34,5% so với năm 2024.
Sự phát triển của TMĐT xuyên biên giới mở ra cơ hội đưa hàng hóa Việt Nam tiếp cận người tiêu dùng quốc tế, hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng thị trường và thúc đẩy ngành logistics. Tuy nhiên, hoạt động này cũng đặt ra nhiều thách thức mới đối với công tác quản lý.
Trong đó, nguy cơ trốn thuế, thất thu ngân sách, khó xác định danh tính người nộp thuế và căn cứ tính thuế là những vấn đề đáng chú ý. Đặc biệt, nhiều doanh nghiệp kinh doanh qua nền tảng số không có trụ sở tại Việt Nam, trong khi hệ thống máy chủ có thể được đặt ở nước ngoài.
Việc kiểm soát dòng tiền cũng trở nên phức tạp hơn khi người tiêu dùng sử dụng song song nhiều phương thức thanh toán, từ tiền mặt đến các hình thức thanh toán điện tử.
Bổ sung trách nhiệm của chủ quản nền tảng
Trước những yêu cầu mới, Bộ Tài chính đã xây dựng dự thảo Nghị định về quản lý hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng TMĐT.
Mục tiêu của dự thảo là hình thành hành lang pháp lý riêng, đầy đủ và minh bạch về chính sách quản lý và thủ tục hải quan điện tử đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua TMĐT.
Bên cạnh việc tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân tham gia xuất nhập khẩu hàng hóa qua các nền tảng số, quy định mới được kỳ vọng góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, cải cách thủ tục hành chính và hỗ trợ TMĐT phát triển theo hướng minh bạch, bền vững.
Theo dự thảo, các quy định sẽ tập trung vào hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan, chính sách quản lý chuyên ngành, chính sách thuế, thủ tục và hoạt động giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng TMĐT.
Đáng chú ý, ngoài các đối tượng áp dụng như trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa thông thường, dự thảo Nghị định bổ sung chủ quản nền tảng TMĐT vào nhóm đối tượng chịu sự điều chỉnh.
Việc đưa chủ quản nền tảng vào cơ chế quản lý được xem là một bước phù hợp với thực tế phát triển của thương mại điện tử. Khi giao dịch ngày càng được thực hiện thông qua các nền tảng số, việc xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia sẽ tạo thêm cơ sở để cơ quan quản lý kiểm soát thông tin hàng hóa, dòng giao dịch và nghĩa vụ liên quan.
Trong bối cảnh TMĐT xuyên biên giới tiếp tục mở rộng, một cơ chế quản lý riêng được kỳ vọng vừa giúp đơn giản hóa thủ tục cho hoạt động xuất nhập khẩu hợp pháp, vừa tăng khả năng kiểm soát các rủi ro về thuế, hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc và vi phạm quy định về chất lượng, sở hữu trí tuệ.
Thanh Phong