Lao vào cuộc đua giảm giá để có việc làm cho người lao động, nhiều nhà thầu xây dựng và các chủ đầu tư đang bắt đầu phải hứng chịu những hệ quả tiêu cực. Chuyên gia cho rằng, gói thầu giảm giá quá lớn từ 15% - 25% là thực trạng đáng báo động hiện nay và có thể khiến cho một số doanh nghiệp lao đao, ngành nghề ngày càng "teo tóp".
Vật liệu xây dựng tăng cao, doanh nghiệp càng làm càng lỗ
Hiệp hội các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) đánh giá, trong thời gian gần đây, ngoại trừ một số doanh nghiệp có chuyên môn về hạ tầng kỹ thuật được chỉ định tham gia vào các gói hạ tầng kỹ thuật lớn quốc gia, còn lại do lĩnh vực bất động sản không có dự án mới nên doanh nghiệp xây dựng cũng không có việc, đặc biệt là các công ty chuyên về xây dựng dân dụng.
Từ chỗ “đói” việc nhưng vẫn phải nuôi bộ máy, nuôi công nợ…, nên để có dòng tiền duy trì doanh nghiệp thì cách mà nhiều nhà thầu đang buộc phải làm là cạnh tranh bằng giá. Cứ giảm giá bất chấp để được nhận thầu, mặc dù biết chắc chắn sẽ lỗ.
“Càng làm càng lo”, "càng làm càng lỗ" là tình trạng chung của các nhà thầu phá giá nhưng đây là cách cạnh tranh dễ nhất. Từ đó có thể dẫn đến tình trạng: một là công trình bị bớt xén chất lượng, hai là các công ty xây dựng tự “gặm xương mình” để tồn tại. Hiện tượng này càng ngày càng phổ biến trong cả lĩnh vực xây dựng dân dụng lẫn đầu tư công, dẫn đến nguy cơ các nhà thầu xây dựng tự tiêu vong.
“Ví như vừa rồi, một chủ đầu tư mở thầu một công trình cao tầng, trong khi các nhà thầu khác bỏ thầu tầm 860 tỷ đồng thì một nhà thầu đã hạ xuống mức 710 tỷ đồng, đánh bật các nhà thầu khác. Trong khi trước đây, đơn vị này chưa bao giờ chấp nhận bỏ thầu thấp”, đại diện VACC cho biết.
Đánh giá vấn đề này, ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng giám đốc công ty Trường Sơn, dẫn chứng: “Nhìn lại thời gian trước, khi các dự án được triển khai ồ ạt, nhiều nhà thầu đã đầu tư hàng loạt máy móc thiết bị… để tham gia thi công. Áp lực khấu hao lớn cộng với nhiều nguyên nhân khác nữa khiến họ bằng mọi cách phải trúng thầu. Mới đây, Bộ Giao thông vận tải mở 2 gói thầu thuộc một dự án giao thông (cỡ mấy trăm tỷ). Ở gói thầu thứ nhất, có nhà thầu bỏ giá giảm tới 14%. Cũng nhà thầu đó bỏ gói thầu thứ 2 giảm hơn 25%... Với giá trúng thầu này, làm hoà vốn đã là khó."
Nhiều doanh nghiệp xây dựng tự “bắn vào chân nhau”, cạnh tranh bằng phá giá.
Cũng đề cập đến tình trạng trên, ông Vũ Xuân Thắng, Phó Tổng giám đốc Coma, cho biết một số đơn vị qua quá trình thi công có nhiều vấn đề, dẫn đến khó khăn về tài chính nên rất muốn có hợp đồng bằng mọi giá. Nhưng không phải để làm thực, mà là để “làm đẹp” hồ sơ, để “có chân” trong dự án, để đáo nợ ngân hàng... Nhưng khi bắt tay vào triển khai, họ sẽ yêu cầu tăng vốn đầu tư, nếu không thì không làm. Với quy chế hiện nay, nếu doanh nghiệp bỏ giá thầu thấp, các chủ đầu tư không chọn là vi phạm quy định. Song chọn nhà thầu đó, chủ đầu tư là Nhà nước có khi cũng “chết”, doanh nghiệp trúng thầu cũng “chết”, còn các nhà thầu làm ăn nghiêm túc thì điêu đứng.
Cạnh tranh, giảm giá dự thầu "sốc" là thực trạng đáng báo động?
Ông Nguyễn Minh Khiêm - Tổng Giám đốc Tổng Công ty 319 cho ý kiến: "Hiện nay, trong vấn đề đấu thầu, chúng ta đang "mạnh ai người nấy chạy". Một số thủ tục pháp lý vẫn còn nhiều vướng mắc như khó khăn về giải phóng mặt bằng, giá đất địa phương chênh lệch..."
"Chúng tôi đấu gói thầu 2.500 tỷ đồng để xây lắp và giảm giá chưa đến 1,4% nhưng vẫn chật vật. Mặc dù, đến giờ phút này có thể đi vào công đoạn hoàn thiện của dự án, nhưng nếu nói về lợi nhuận cao thì thực sự là không có. Chúng tôi không cố chấp vào bằng mọi giá mà vào bằng đúng thực lực của mình. Trong khi đó, đơn giá, mặt bằng, xây lắp hiện nay đang ổn định, không có biến động nhiều, đặc biệt về sắt, thép... nhưng vẫn chật vật như vậy thì đối với các đơn vị khác giảm giá để xây lắp thì làm như thế nào", ông Khiêm nói.
Từ đó, ông Khiêm cũng bày tỏ mong muốn các doanh nghiệp trong Hiệp hội sẽ cùng trao đổi với nhau, nếu vẫn buông nhau và cạnh tranh với nhau thì sẽ rất khó khăn. Ngoài ra, ông Khiêm cũng bày tỏ sự vui mừng và phấn khởi với thông tin Bộ Xây dựng chuẩn bị ban hành Thông tư 12 điều chỉnh 219 đơn giá định mức. Đây còn là niềm mong muốn của các doanh nghiệp xây lắp, giao thông vì vấn đề đơn giá vẫn đang còn tồn tại rất nhiều bất cập.
Phó Tổng Giám đốc Công ty Vinaconex - Ông Nguyễn Khắc Hải thì cho rằng, gói thầu giảm giá quá lớn từ 15% - 25% là thực trạng đáng báo động hiện nay và có thể khiến cho một số doanh nghiệp lao đao, ngành nghề ngày càng "teo tóp". Theo đó, để giải quyết vấn đề này, ông Hải nhận định về lợi nhuận định mức doanh nghiệp, chi phí chung trong một gói thầu thì chỉ giảm được một phần trong các chi phí thì mới hợp lý, còn nếu ngoài mức ấy như an toàn chất lượng, an toàn khối lượng, an toàn tất cả các quy trình... thì không hợp lý. Có như vậy mới duy trì và phát triển đáp ứng được sự phát triển của các ngành nghề.
Còn theo ông Bùi Khắc Sơn - Chủ tịch Xuân Mai Corp về việc chống phá giá định mức, vai trò của Hiệp hội các nhà thầu Xây dựng Việt Nam cũng phải được thể hiện, Hiệp hội cần có một trang thông tin để cảnh báo khi có gói thầu giảm giá bất thường, ngoài ra các đơn vị giảm bất thường sẽ không dễ để phá giá mãi, điều này có thể tạo "cái chết" rất nhanh cho các doanh nghiệp.
Trước nguy cơ trên, các nhà thầu đồng loạt đề xuất những giải pháp chống phá giá trong đấu thầu dự án. Đồng thời, đề nghị Hiệp hội các nhà thầu xây dựng Việt Nam kiến nghị lên các cơ quan chức năng có chế tài cụ thể đối với các trường hợp phá giá.
Cải thiện năng lực, tìm cách mở rộng phát triển lĩnh vực, thị trường là một hướng đi đối với nhà thầu xây dựng.
Hướng đi nào cho nhà thầu?
Kiên quyết chống lại việc cạnh tranh về giá, nhiều doanh nghiệp chấp nhận mất cơ hội ở một số dự án và đổi lại tìm các chủ đầu tư tốt để tránh nợ đọng, làm là phải có lãi, dù không nhiều. Ngoài ra, các doanh nghiệp chia sẻ, với năng lực và bộ máy sẵn có, nhiều đơn vị đã lựa chọn mở rộng lĩnh vực hoạt động sang mảng khác như xây dựng công nghiệp và đầu tư công với biên lợi nhuận ổn định, công việc liên tục nên gánh được chi phí quản lý, có dòng tiền, giảm áp lực chi phí tài chính, giảm vay ngân hàng…
Nhiều chuyên gia nêu quan điểm, về lâu dài cần có sự can thiệp của “bàn tay” nhà nước đối với tình trạng cạnh tranh theo kiểu “phá giá” trên thị trường xây dựng. Theo đó, cần có cơ chế trong việc chào giá dự thầu, nếu nhà thầu giảm giá quá 10% so với đơn giá, định mức Nhà nước quy định mà không có đảm bảo chắc chắn về chất lượng công trình thì không được chọn trúng thầu.
Ở góc nhìn của mình, ông Nguyễn Khắc Hải cho rằng, việc cạnh tranh là không thể tránh khỏi nhưng các nhà thầu nên vừa cạnh tranh, vừa hợp tác để cùng phát triển, trong đó hợp tác là chủ đạo. Với định hướng phát triển mạnh mẽ về hạ tầng, riêng trong năm 2024 sẽ có khoảng 600.000 tỷ đồng đầu tư cho lĩnh vực giao thông, đây là cơ hội lớn mà các nhà thầu cần nắm bắt. Chủ trương triển khai là không chia nhỏ các gói thầu nên nhà thầu xây dựng cần phải chuẩn bị sẵn về năng lực, hợp tác với nhau để đủ sức đảm nhận được các công trình lớn.
Ngoài ra, để các nhà thầu nhỏ vẫn có “miếng bánh” của mình, theo ông Hải, các nhà thầu xây dựng lớn cần chọn việc xứng đáng, dành những công việc đơn giản hơn cho nhà thầu nhỏ, nhà thầu mới. Cùng với đó, ông Hải cho rằng, nên tăng tỷ lệ giao thầu phụ để đảm bảo phù hợp với thực tiễn.
Ông Lê Viết Hải, Chủ tịch Công ty CP Tập đoàn Xây dựng Hòa Bình thì chia sẻ, doanh nghiệp phải tự cố gắng cải thiện năng lực, tìm cách mở rộng phát triển các lĩnh vực xây dựng trong nước, đồng thời vươn ra thị trường quốc tế để mở rộng “miếng bánh thị trường”, có cơ hội tiếp cận tinh hoa công nghệ xây dựng thế giới để củng cố sức cạnh tranh.
Hồng Quang