Doanh nghiệp nội địa phải chủ động nâng tầm năng lực để song hành cùng khối FDI

Theo chuyên gia bản thân các đơn vị nội địa phải chủ động nâng tầm năng lực để song hành cùng khối FDI. Thay vì cố gắng tham gia vào tất cả các khâu, doanh nghiệp Việt nên tập trung vào các khâu thế mạnh hoặc còn khoảng trống mang giá trị gia tăng cao.

Nhiều cơ hội khi chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục dịch chuyển

Trong bối cảnh kinh tế thế giới có nhiều biến động, chuỗi cung ứng toàn cầu đang điều chỉnh mạnh mẽ dưới tác động của địa chính trị, chính sách thương mại, công nghệ, xu hướng xanh hóa và yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế.

Quá trình dịch chuyển này vừa tạo ra những thách thức mới, vừa mở ra cơ hội để các quốc gia và doanh nghiệp tái định vị trong mạng lưới sản xuất, thương mại toàn cầu. Với Việt Nam, một nền kinh tế có độ mở cao và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, đây là cơ hội để thu hút đầu tư, mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị quốc tế.

Tại diễn đàn Diễn đàn “Chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu và cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam”, ông Nguyễn Tuấn Việt, Tổng giám đốc Công ty TNHH Xúc tiến Xuất khẩu VIETGO, cho rằng Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội khi chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục dịch chuyển, các nhà mua hàng quốc tế ngày càng đa dạng hóa nguồn cung. Tuy nhiên, cơ hội chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được chuyển hóa thành những đơn hàng xuất khẩu cụ thể.

Theo ông Việt, Việt Nam có nhiều lợi thế về vị trí địa lý, hệ thống cảng biển và khả năng kết nối với các tuyến hàng hải quốc tế. Những lợi thế này giúp rút ngắn thời gian giao hàng, giảm chi phí logistics và nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa. Bên cạnh đó, mạng lưới các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, EVFTA, UKVFTA và RCEP mở ra thêm dư địa để doanh nghiệp tiếp cận các thị trường lớn.

Tuy nhiên, điểm nghẽn không chỉ nằm ở năng lực sản xuất mà còn ở năng lực bán hàng quốc tế. Nhiều doanh nghiệp Việt đã đầu tư vào nhà máy, máy móc và vùng nguyên liệu nhưng còn thiếu đội ngũ có khả năng tìm kiếm buyer, đàm phán, tổ chức nguồn hàng và đưa sản phẩm ra thị trường toàn cầu.

Từ thực tế hoạt động trong lĩnh vực xúc tiến xuất khẩu, ông Việt cho rằng cần chú trọng phát triển các doanh nghiệp thương mại xuất khẩu, được xem như “đội ngũ bán hàng của nền kinh tế”. Lực lượng này có vai trò kết nối nhà sản xuất với buyer quốc tế, tổ chức nguồn hàng, mở rộng thị trường và góp phần đưa sản phẩm Việt Nam tiếp cận trực tiếp hơn với khách hàng toàn cầu.

Một vấn đề khác được ông Việt lưu ý là khả năng tận dụng các FTA. Doanh nghiệp cần nắm chắc quy tắc xuất xứ, chủ động lựa chọn nguồn nguyên liệu, nguyên phụ liệu phù hợp để tận dụng ưu đãi thuế quan. Đồng thời, chính sách thuế, trong đó có thuế GTGT, cũng cần được thiết kế phù hợp để không làm giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp thương mại xuất khẩu trong nước.

Về thị trường, ông Việt đề cập một số nhóm hàng có tiềm năng như nông sản, gia vị, hoa quả tươi và chế biến, vật liệu xây dựng và hàng tiêu dùng. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, thay vì dàn trải, cần lựa chọn thị trường phù hợp với năng lực hiện tại, từng bước nâng cấp khả năng đáp ứng.

Như vậy, cùng với yêu cầu sản xuất đạt chuẩn, doanh nghiệp Việt cần nâng năng lực thương mại quốc tế, chủ động tìm kiếm khách hàng và biến lợi thế từ dịch chuyển chuỗi cung ứng thành đơn hàng, qua đó từng bước gia tăng giá trị giữ lại trong chuỗi toàn cầu.

Doanh nghiệp Việt đang từng bước nâng vị thế trong chuỗi giá trị

Bàn về xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, GS.TS Hoàng Văn Cường, nguyên Ủy viên Ủy ban Tài chính – Ngân sách Quốc hội nhận định có 3 động lực chính: chính sách thuế quan (như thời kỳ căng thẳng Mỹ - Trung và các điều chỉnh thuế dưới thời Tổng thống Trump), xung đột địa chính trị gây rủi ro đứt gãy cung ứng, và sự phát triển của các công nghệ mới (như AI, công nghệ số) nơi không quốc gia nào nắm trọn quy trình. Do đó, dòng vốn quốc tế đang có xu hướng di chuyển đến những nơi cung cấp môi trường an toàn, tin cậy và sở hữu hệ sinh thái phù hợp để nhanh chóng ứng dụng công nghệ hiệu quả.

Về phía nhà nước, Việt Nam cần chuyển từ ưu đãi thuế sang cải thiện thể chế, áp dụng cơ chế "một đầu mối" duy nhất có thẩm quyền quyết định để xử lý nhanh thủ tục và chủ động săn tìm nhà đầu tư. Đặc biệt, Việt Nam phải nâng cao năng lực làm chủ các luồng Logistics và vận tải để biến lợi thế địa kinh tế thành giá trị thực, thay vì chỉ khai thác mặt bằng hay cho thuê hạ tầng. Bên cạnh đó, các chính sách ưu đãi FDI phải gắn chặt với kết quả đầu ra, cụ thể là hiệu quả đào tạo, chuyển giao công nghệ và kết nối doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi cung ứng.

Về phía doanh nghiệp trong nước, bản thân các đơn vị nội địa phải chủ động nâng tầm năng lực để song hành cùng khối FDI. Thay vì cố gắng tham gia vào tất cả các khâu (như sản xuất toàn bộ phần cơ khí của robot), doanh nghiệp Việt nên tập trung vào các khâu thế mạnh hoặc còn khoảng trống mang giá trị gia tăng cao (như trí tuệ, phần mềm điều khiển). Từ việc liên kết song hành, doanh nghiệp sẽ từng bước hấp thụ, cải tiến và tiến tới tự chủ phát triển công nghệ mới.      

Bà Đỗ Thị Thúy Hương, Phó chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam, cho biết doanh nghiệp Việt đang từng bước nâng vị thế trong chuỗi giá trị.

Theo bà Hương, điện tử đang trở thành một trong những ngành có kim ngạch xuất nhập khẩu lớn của công nghiệp chế biến, chế tạo. Việc nhập khẩu máy móc, dây chuyền, thiết bị phục vụ sản xuất tăng cũng khiến nhập siêu của ngành tăng về mặt cơ học, nhưng đây là quá trình đầu tư nhằm nâng cao năng lực sản xuất và tạo giá trị gia tăng trong dài hạn.

Đáng chú ý, doanh nghiệp Việt không còn chỉ tham gia các khâu giá trị thấp như bao bì, tem nhãn, đóng gói, mà đã từng bước tiến lên các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn như thiết kế, nghiên cứu và phát triển (R&D), sản xuất linh kiện, vi cơ khí chính xác, phần mềm công nghiệp và tự động hóa, với vai trò nhà cung cấp Tier 1, Tier 2.

Một số doanh nghiệp Việt như Hanel PT, Viet A đã tham gia trực tiếp vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia. Đến đầu năm 2025, riêng Samsung đã có 306 nhà cung cấp nội địa là doanh nghiệp Việt Nam.

Theo bà Hương, mục tiêu thời gian tới không chỉ là gia tăng số lượng mà quan trọng hơn là nâng chất lượng nhà cung cấp, mở rộng sự tham gia của doanh nghiệp Việt vào các khâu có giá trị gia tăng cao, đồng thời thúc đẩy liên kết thực chất và bền vững với khu vực FDI.

Về cách doanh nghiệp Việt, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, ThS Nguyễn Anh Dương, Trưởng phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, cho rằng yếu tố quan trọng trước hết nằm ở tư duy và cách tiếp cận của chính doanh nghiệp.

Theo ông Dương, thay vì chỉ tham gia các chương trình xúc tiến thương mại, hội chợ quốc tế để tìm hiểu thị trường, doanh nghiệp cần xác định rõ mục tiêu, KPI và kế hoạch tiếp nối sau mỗi hoạt động, như số lượng khách hàng cần kết nối và khả năng chuyển hóa các kết nối thành đơn hàng.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần hiểu rõ vị trí của mình trong chuỗi cung ứng và chủ động tiếp cận đúng đối tượng, đúng cấp độ. Việc chỉ dừng ở một mắt xích thấp trong chuỗi mà không có chiến lược tiếp cận các doanh nghiệp ở cấp cao hơn sẽ khó tạo ra đơn hàng bền vững.

Một thách thức khác là năng lực đáp ứng các đơn hàng lớn và ổn định. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, giải pháp có thể là tăng cường liên kết, hợp tác với nhau hoặc với doanh nghiệp lớn để cùng đáp ứng những đơn hàng vượt quá năng lực của từng đơn vị. Theo ông Dương, kinh nghiệm từ Đài Loan cho thấy mô hình này có thể phát huy hiệu quả. Tuy nhiên, để triển khai tại Việt Nam, cần tăng cường vai trò kết nối, hỗ trợ của các hiệp hội và tổ chức liên quan, đồng thời xây dựng niềm tin giữa các doanh nghiệp.

Anh Đào