Doanh nghiệp Việt trước các cam kết FTA thế hệ mới

Hiệp định thương mại tự do (FTA) đã và đang mở ra cơ hội lớn cho doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, để biến ưu đãi thuế quan thành lợi thế cạnh tranh bền vững, doanh nghiệp cần hiểu rõ quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn chất lượng, trách nhiệm xã hội và chủ động nâng cao năng lực quản trị.

FTA thế hệ mới và vị thế chiến lược của Việt Nam

Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới không còn đơn thuần là câu chuyện “giảm thuế” như trước đây. Trong khi các FTA truyền thống tập trung chủ yếu vào việc hạ thuế nhập khẩu và mở cửa thị trường hàng hóa, thì FTA thế hệ mới mở rộng phạm vi sang nhiều lĩnh vực phi thương mại, được coi là “luật chơi mới” của thương mại toàn cầu. Những lĩnh vực này bao gồm dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ, lao động, môi trường, mua sắm chính phủ và thương mại điện tử. Đặc biệt, các FTA thế hệ mới quy định cơ chế thực thi và giải quyết tranh chấp chặt chẽ, đảm bảo các cam kết được thực hiện nghiêm túc và minh bạch.

Trong vòng một thập kỷ qua, từ 2015 đến 2025, Việt Nam đã chủ động ký kết và triển khai nhiều FTA thế hệ mới quan trọng. Nổi bật là Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – EU (EVFTA), mở ra thị trường lớn với tiêu chuẩn cao nhất thế giới; Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) với 11 nền kinh tế châu Á – Thái Bình Dương và Mỹ Latinh; cùng Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) – khối FTA rộng lớn với ASEAN và các đối tác Đông Á, Australia, New Zealand. Mỗi hiệp định không chỉ mở rộng cơ hội thị trường mà còn nâng “thang” tiêu chuẩn, thúc đẩy doanh nghiệp Việt nâng cao chất lượng sản phẩm để đáp ứng các yêu cầu khắt khe.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, bà Trần Thị Ngọc Lan – Sáng lập Công ty TNHH Trà ANTO và Phó Trưởng phòng Kế hoạch Thị trường Công ty Cổ phần May Chiến Thắng – cho biết, việc tận dụng ưu đãi từ các FTA mang lại hiệu quả thực tế về doanh thu và lợi nhuận. Chẳng hạn, Công ty Cổ phần May Chiến Thắng đạt 90% doanh thu từ xuất khẩu vào EU nhờ chủ động tìm kiếm nguồn cung nguyên phụ liệu trong nước. Trong khi đó, thương hiệu Hibiso của Công ty ANTO đã thành công xuất khẩu chính ngạch sang Hàn Quốc và Hà Lan, được miễn thuế nhập khẩu nhờ tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế như sản xuất tại nhà máy đạt chuẩn GMP và được kiểm định bởi tổ chức SGS.

Tham gia FTA thế hệ mới không chỉ giúp Việt Nam tăng kim ngạch xuất khẩu mà còn nâng cao vị thế chiến lược trên bản đồ thương mại quốc tế. Doanh nghiệp Việt được “tập huấn” trực tiếp qua các yêu cầu khắt khe từ thị trường phát triển, hình thành năng lực cạnh tranh mới. Các chuẩn mực quốc tế trở thành “đòn bẩy” để doanh nghiệp nâng cấp sản phẩm, cải thiện quản trị và xây dựng thương hiệu – những bước đi mà chỉ dựa vào thị trường nội địa khó có thể đạt được.

Điểm sáng cho doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh FTA thế hệ mới và thị trường toàn cầu phục hồi

Sau giai đoạn suy giảm năm 2022 – 2023 do suy thoái toàn cầu, năm 2024 đánh dấu sự phục hồi rõ nét của kinh tế Việt Nam. Theo Tổng cục Thống kê, GDP đạt khoảng 476,3 tỷ USD, tăng 7,09% so với năm trước, lạm phát kiểm soát ở 3,3%, thấp hơn mục tiêu 4,5%. Tỷ lệ thất nghiệp ổn định 2,2%, tạo nền tảng vững chắc cho sản xuất – kinh doanh. Các ngành chế biến, chế tạo và dịch vụ phục hồi mạnh, trở thành động lực chính tăng trưởng.

Trong thương mại, năm 2024 ghi nhận kết quả ấn tượng. Xuất khẩu đạt 405,53 tỷ USD, tăng 14,3%; nhập khẩu 380,76 tỷ USD, tăng 16,7%, thặng dư thương mại gần 25 tỷ USD – mức cao kỷ lục. Nhóm hàng chủ lực gồm điện tử, máy tính, linh kiện 72,6 tỷ USD; dệt may 37 tỷ USD; da giày 24 tỷ USD; nông – thủy sản xấp xỉ 50 tỷ USD, trong đó gạo xuất khẩu vượt 8 triệu tấn, giá trị 4,7 tỷ USD. Các thị trường tiêu thụ tăng mạnh là EU, Mỹ, Nhật Bản và ASEAN, nơi Việt Nam đã ký FTA thế hệ mới.

Bước sang 2025, đà phục hồi rõ nét hơn. Đến 15/9, tổng xuất khẩu đạt 325,26 tỷ USD, tăng 15,8% so với cùng kỳ. Tháng 7, xuất khẩu 42,27 tỷ USD, nhập khẩu 40 tỷ USD, thặng dư 2,27 tỷ USD; tháng 8 đạt 43,39 tỷ USD, tăng 14,5%. Tăng trưởng không chỉ ở điện tử, dệt may mà còn lan sang nông – thủy sản, gỗ và sản phẩm công nghiệp nhẹ.

Hai yếu tố chính tạo đà tăng: nhu cầu từ các thị trường lớn phục hồi sau khi EU, Mỹ, Nhật Bản giảm lãi suất, áp dụng chính sách kích thích tiêu dùng; doanh nghiệp Việt nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng tiêu chuẩn môi trường, lao động, xuất xứ để tận dụng ưu đãi thuế quan từ EVFTA, CPTPP và RCEP. Nhờ đó, cơ cấu xuất khẩu chuyển dịch sang công nghiệp chế biến chế tạo hàm lượng công nghệ cao, trong khi ngành truyền thống vẫn duy trì sức cạnh tranh nhờ cải tiến sản phẩm.

FTA thế hệ mới mở ra cơ hội rõ nét cho dệt may. Ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam, cho biết trong 8 tháng đầu 2024, xuất khẩu dệt may đạt 32 tỷ USD, riêng thị trường CPTPP chiếm 16%. “Hiệp định tạo thị trường toàn cầu, giúp thâm nhập Nam Mỹ, Canada, New Zealand, Mexico – trước đây khó khăn. Sau khi có hiệu lực, ngành dệt may Việt Nam đột phá vào các thị trường này.” Điều này chứng minh doanh nghiệp biết tận dụng ưu đãi thuế và quy định của FTA để nâng kim ngạch xuất khẩu.

Song song, dòng FDI chất lượng cao gắn với chuỗi cung ứng bền vững cũng mở ra cơ hội. Báo cáo “Sau 4 năm thực thi EVFTA” cho thấy nhà đầu tư châu Âu gia tăng cam kết về chất lượng đầu tư, đặc biệt công nghệ cao, sản xuất sạch, thân thiện môi trường. Những nhà máy mới không chỉ mang vốn mà còn chuyển giao công nghệ hiện đại, đặt tiêu chuẩn cao về lao động và môi trường, thúc đẩy doanh nghiệp nội địa nâng cấp.

Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu trở thành chiến lược quan trọng. Ngành dệt may mở rộng sang hơn 130 thị trường đến 2025, trong đó ASEAN, Canada, châu Âu ngoài EU và các quốc gia châu Á khác được khai thác nhiều hơn, giảm rủi ro phụ thuộc Mỹ hay EU.

Thương mại điện tử mở ra cơ hội lớn. FTA thế hệ mới quy định thương mại điện tử, mua sắm chính phủ và dịch vụ điện tử, giúp doanh nghiệp Việt tiếp cận khách hàng quốc tế trực tuyến, giảm chi phí trung gian. Nhiều doanh nghiệp dệt may đẩy mạnh bán hàng online, hợp tác với sàn quốc tế uy tín, giúp sản phẩm dễ tiếp cận người tiêu dùng nước ngoài, đặc biệt phân khúc vừa và nhỏ.

Tuy nhiên, thách thức vẫn hiện hữu. Rào cản an toàn thực phẩm và kiểm dịch SPS từ EU là vấn đề nổi bật. Năm 2024, EU phát 5.268 cảnh báo nông sản và thực phẩm; Việt Nam chịu 114 cảnh báo, gần gấp đôi năm trước. Hai tháng đầu 2025, 16 cảnh báo liên quan sản phẩm Việt, điển hình thanh long bị trả lại vì dư lượng thuốc trừ sâu vượt mức. Các lỗi phổ biến gồm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kháng sinh trong thủy sản, phụ gia chưa được phép, nhãn mác thiếu thông tin. Tần suất kiểm tra sầu riêng lên 20%, cho thấy xu hướng thắt chặt.

Quy tắc xuất xứ (ROO) là rào cản khác cho dệt may, gỗ, thực phẩm chế biến. Nhiều doanh nghiệp phụ thuộc nguyên phụ liệu nhập khẩu từ Trung Quốc, Hàn Quốc, ASEAN hoặc Mỹ – không nằm trong danh mục cộng gộp EVFTA, khó đạt yêu cầu xuất xứ, mất ưu đãi thuế quan. SMEs thiếu kiến thức pháp lý dễ mắc sai sót chứng từ, khiến lô hàng bị từ chối hải quan EU.

Chi phí tuân thủ tiêu chuẩn chất lượng, công nghệ, chứng nhận cũng là gánh nặng lớn. Đầu tư hệ thống kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc, ISO, HACCP, tiêu chuẩn lao động và môi trường đòi hỏi vốn đáng kể. Bà Đinh Thị Hương Giang, Grant Thornton Việt Nam, nhận định nhiều doanh nghiệp thiếu minh bạch tài chính, kế toán chưa số hóa, hệ thống quản trị rủi ro còn yếu, khó vượt qua thẩm định minh bạch, ESG và kiểm soát rủi ro trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ngoài ra, biến động giá nguyên liệu quốc tế, chi phí vận chuyển, tỷ giá và thay đổi chính sách thương mại đối tác (SPS, ROO, phòng vệ thương mại) cũng ảnh hưởng đến ổn định đơn hàng. Doanh nghiệp phụ thuộc vài thị trường lớn sẽ chịu tác động mạnh nếu các nước này siết chặt tiêu chuẩn.

Tổng thể, 2024 – 2025 đánh dấu bước chuyển từ phục hồi sang tăng trưởng ổn định, chất lượng cao. Việt Nam không chỉ duy trì thặng dư thương mại kỷ lục mà còn củng cố vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu nhờ đa dạng hóa thị trường, nâng tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu, cải thiện năng lực cạnh tranh. Các FTA thế hệ mới như EVFTA, CPTPP, RCEP tạo cú hích chiến lược mạnh, thúc đẩy xuất khẩu, thu hút FDI chất lượng cao và cải cách thể chế, giúp Việt Nam tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Tuy nhiên, tiềm năng vẫn chưa khai thác triệt để, tỷ lệ tận dụng ưu đãi chỉ 30–40%, trong khi rào cản về ROO, tiêu chuẩn kỹ thuật và năng lực nội tại, đặc biệt SMEs, vẫn cần giải quyết hệ thống.

Mai Lan