7 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu hồ tiêu của Việt Nam đạt gần 1,1 tỷ USD, tăng 11,1% so với cùng kỳ năm 2025. Đáng chú ý, phía sau mức tăng trưởng kim ngạch không chỉ là câu chuyện về sản lượng hay thị trường, mà còn phản ánh sự chuyển dịch của ngành hồ tiêu từ lợi thế quy mô sang cạnh tranh bằng chất lượng, chế biến và giá trị gia tăng.
Thị trường lớn nâng chuẩn cuộc chơi
Kim ngạch xuất khẩu gần 1,1 tỷ USD trong 7 tháng đầu năm tiếp tục củng cố vị thế của Việt Nam trên thị trường hồ tiêu toàn cầu. Tuy nhiên, trong bối cảnh nhu cầu và tiêu chuẩn nhập khẩu ngày càng thay đổi, lợi thế về sản lượng không còn đủ để tạo ra tăng trưởng bền vững cho ngành hàng này.
Ông Lê Việt Anh, Tổng Thư ký Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA), cho biết trong nhiều năm, sức mạnh của hồ tiêu Việt Nam chủ yếu đến từ quy mô sản xuất, năng lực thu mua, chế biến và xuất khẩu. Đây từng là những lợi thế giúp Việt Nam duy trì vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng hồ tiêu thế giới.
Tuy nhiên, thị trường hiện nay đang đặt ra những yêu cầu cao hơn. Người mua không chỉ quan tâm đến giá hay khối lượng hàng hóa mà ngày càng chú trọng an toàn thực phẩm, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, truy xuất nguồn gốc, tính ổn định của nguồn cung và các yêu cầu liên quan đến môi trường.
Hồ tiêu Việt Nam đang chuyển dần từ lợi thế về sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng,chế biến sâu và giá trị gia tăng để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của các thị trường xuất khẩu.
Sự thay đổi này đang buộc doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận thị trường. Hàng hóa muốn xuất khẩu không chỉ cần đáp ứng đủ số lượng mà còn phải chứng minh được chất lượng, nguồn gốc và quy trình kiểm soát trong suốt chuỗi sản xuất.
Trong bức tranh đó, Mỹ đang nổi lên như một thị trường có vai trò ngày càng lớn đối với hồ tiêu Việt Nam. Trong 7 tháng đầu năm 2026, Mỹ chiếm 24,6% tổng lượng hồ tiêu xuất khẩu của Việt Nam, tăng so với mức 22,7% cùng kỳ năm trước.
Việc gia tăng thị phần tại Mỹ mang ý nghĩa lớn hơn một con số về tỷ trọng xuất khẩu. Đây là thị trường có yêu cầu cao đối với chất lượng, an toàn thực phẩm và kiểm soát hàng hóa nhập khẩu. Vì vậy, khả năng duy trì đà tăng trưởng tại thị trường này cũng phần nào phản ánh năng lực thích ứng của doanh nghiệp Việt Nam trước các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe.
Muốn giữ thị phần, doanh nghiệp không thể chỉ có sản phẩm để bán. Họ phải trả lời được những câu hỏi về nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất, kiểm soát dư lượng và khả năng duy trì chất lượng ổn định giữa các lô hàng.
Đây cũng là phép thử đối với quá trình chuyển đổi của ngành hồ tiêu. Từ chỗ dựa nhiều vào lợi thế sản lượng, doanh nghiệp đang phải hướng tới năng lực cạnh tranh dựa trên chất lượng và mức độ đáp ứng tiêu chuẩn.
Bên cạnh Mỹ, hồ tiêu Việt Nam tiếp tục mở rộng xuất khẩu tại nhiều thị trường khác. Việc đa dạng hóa đầu ra mang lại dư địa tăng trưởng và giúp doanh nghiệp giảm sự phụ thuộc vào một số thị trường lớn. Tuy nhiên, mở rộng thị trường mới chỉ là bước đầu. Quan trọng hơn là phải xác định đúng nhu cầu của từng thị trường và phát triển sản phẩm phù hợp với từng phân khúc.
Thực tế, cuộc cạnh tranh trên thị trường hồ tiêu thế giới cũng đang có sự phân hóa rõ nét. Brazil có lợi thế về nguồn cung và khả năng gia tăng sản lượng, Malaysia chú trọng chất lượng và phân khúc cao cấp, trong khi Indonesia duy trì thế mạnh ở sản phẩm tiêu trắng.
Sự khác biệt về chiến lược cho thấy các quốc gia sản xuất hồ tiêu không còn đơn thuần chạy đua về sản lượng. Mỗi nước đang tìm cách tạo ra lợi thế riêng trong chuỗi giá trị.
Với Việt Nam, nếu tiếp tục cạnh tranh bằng số lượng hoặc giá bán, lợi thế sẽ khó duy trì trong dài hạn. Khi chi phí đầu vào, logistics, yêu cầu về môi trường và tiêu chuẩn nhập khẩu cùng gia tăng, hướng đi bền vững hơn là nâng giá trị của từng đơn vị sản phẩm.
Chuẩn hóa vùng trồng, đẩy mạnh chế biến để giữ giá trị
Muốn chuyển từ "nhiều" sang "giá trị", nền tảng đầu tiên phải bắt đầu ngay tại vùng nguyên liệu. Chuẩn hóa vùng trồng không chỉ nhằm nâng chất lượng sản phẩm mà còn tạo cơ sở để kiểm soát và truy xuất nguồn gốc.
Từ đất đai, giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đến quy trình chăm sóc, thu hoạch và sơ chế, các công đoạn cần được quản lý chặt chẽ hơn để tạo ra nguồn nguyên liệu đồng nhất. Khi tiêu chuẩn được kiểm soát ngay từ vùng sản xuất, doanh nghiệp mới có thể xây dựng chuỗi cung ứng ổn định và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của các thị trường lớn.
Đây cũng là sự thay đổi trong tư duy sản xuất. Người nông dân không còn đơn thuần tạo ra một sản phẩm rồi đưa ra thị trường, mà ngày càng trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị với những tiêu chuẩn cụ thể về chất lượng và an toàn.
Cùng với vùng nguyên liệu, chế biến sâu được xem là một trong những hướng quan trọng để nâng giá trị hồ tiêu Việt Nam. Lợi thế sản xuất và xuất khẩu đã được hình thành trong nhiều năm, nhưng dư địa để giữ lại giá trị ở các công đoạn phía sau vẫn còn rất lớn.
Từ hạt tiêu nguyên liệu, doanh nghiệp có thể phát triển các sản phẩm tiêu xay, tiêu nghiền, tiêu tiệt trùng, gia vị phối trộn, tinh dầu và nhiều dòng sản phẩm phục vụ trực tiếp ngành công nghiệp thực phẩm. Theo ông Phan Minh Thông, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Phúc Sinh, mỗi bước chế biến không chỉ giúp nâng giá trị sản phẩm mà còn đưa doanh nghiệp tiến gần hơn tới người tiêu dùng cuối cùng.
Nếu xuất khẩu nguyên liệu đồng nghĩa với việc phần lớn giá trị nằm ở các khâu tiếp theo của chuỗi, thì chế biến sâu giúp doanh nghiệp chủ động hơn về sản phẩm, thị trường và giá bán. Đây là lý do việc nâng tỷ trọng sản phẩm chế biến đang trở thành hướng đi được nhiều doanh nghiệp quan tâm.
Từ câu chuyện hồ tiêu có thể nhìn rộng hơn đối với nông sản Việt Nam. Thị trường quốc tế vẫn có nhu cầu lớn đối với nông sản, nhưng cách thức mua hàng đã thay đổi. Giá cạnh tranh vẫn quan trọng, song ngày càng nhiều thị trường yêu cầu sản phẩm phải có tiêu chuẩn, nguồn gốc rõ ràng, chất lượng ổn định và đáp ứng các yêu cầu về phát triển bền vững.
Điều đó cũng có nghĩa chuẩn hóa vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu không thể được thực hiện một cách riêng lẻ. Đây là những mắt xích liên kết chặt chẽ trong cùng một chuỗi giá trị.
Không có vùng nguyên liệu đạt chuẩn, doanh nghiệp khó duy trì nguồn cung ổn định cho chế biến. Không đẩy mạnh chế biến, phần giá trị gia tăng lớn vẫn nằm ngoài khu vực sản xuất. Và nếu thiếu thương hiệu, sản phẩm Việt Nam dù có chất lượng tốt vẫn có nguy cơ chỉ đóng vai trò cung cấp nguyên liệu trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Với hồ tiêu, giai đoạn tăng trưởng tiếp theo vì vậy không chỉ được quyết định bởi việc xuất khẩu được bao nhiêu tấn hàng, mà ngày càng phụ thuộc vào việc tạo ra bao nhiêu giá trị từ mỗi tấn sản phẩm. Đây chính là bước chuyển quan trọng để ngành hàng củng cố vị thế và tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Thanh Phong