Khát vốn đang là “điểm nghẽn” lớn nhất kìm chân các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam. Nếu không cải cách mạnh mẽ thị trường vốn và cơ chế huy động tài chính, mục tiêu hình thành thêm nhiều “kỳ lân” cũng như xây dựng một nền kinh tế sáng tạo, tự chủ sẽ khó thành hiện thực.
Startup công nghệ khát vốn, nhà đầu tư còn dè dặt
Hệ sinh thái khởi nghiệp công nghệ tại Việt Nam những năm gần đây đã phát triển đáng kể. Việt Nam hiện xếp thứ ba Đông Nam Á về số lượng “kỳ lân” - doanh nghiệp công nghệ khởi nghiệp đạt định giá trên 1 tỷ USD - với bốn cái tên VNG, MoMo, VNLife (VNPay) và Sky Mavis. Tuy nhiên, so với tiềm năng và với các quốc gia láng giềng như Singapore hay Indonesia, con số này vẫn còn khá khiêm tốn.
Nguyên nhân lớn nhất là khó khăn trong tiếp cận vốn. Theo Viện Chiến lược phát triển kinh tế số (IDS), nhiều công ty công nghệ có khả năng cạnh tranh quốc tế nhưng không thể mở rộng quy mô do vướng rào cản huy động vốn. Một trong những điểm nghẽn lớn là Luật Chứng khoán 2019 yêu cầu doanh nghiệp phải có lợi nhuận liên tục 2 năm và không có lỗ lũy kế trước khi IPO. Với đặc thù của startup công nghệ, giai đoạn đầu luôn phải chi nhiều cho nghiên cứu và phát triển nên thua lỗ là điều tất yếu. Quy định này vô tình khiến nhiều doanh nghiệp tiềm năng bị “chặn cửa” thị trường vốn ngay từ đầu.
Công nghệ là một trong những điểm nhấn nổi bật tại Triển lãm thành tựu đất nước 80 năm. Ảnh minh hoạ
Phó Tổng Giám đốc Tài chính cấp cao của MoMo, bà Manisha Shah, cho biết quá trình gọi vốn thường kéo dài nhiều tháng, trong khi nhiều quỹ quốc tế vẫn e ngại vì lo ngại tính thanh khoản và khả năng thoái vốn tại Việt Nam. “Chúng tôi đủ may mắn khi tìm được đối tác, nhưng không phải công ty nào cũng thuận lợi như vậy,” bà chia sẻ.
Ở góc nhìn nhà đầu tư, ông Minh Đỗ, Giám đốc Quốc gia của Warburg Pincus nhận định các quy định chặt chẽ trong Luật Chứng khoán phản ánh mục tiêu của nhà làm luật trong việc bảo vệ nhà đầu tư và đảm bảo sự lành mạnh của thị trường. Tuy nhiên, các quỹ ngoại lại có mức độ chấp nhận rủi ro rất đa dạng. “Hãy để nhà đầu tư tự đánh giá tiềm năng thương vụ, thay vì đặt ra những rào cản quá khắt khe về đối tượng được phép niêm yết” đại diện Warburg Pincus nhấn mạnh.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy cải cách thị trường vốn là động lực trực tiếp cho sự bùng nổ công nghệ. Tại Hàn Quốc, vào giữa thập niên 1990, GDP chỉ khoảng 510 tỷ USD. Nhưng sau khi ban hành Luật Đầu tư mạo hiểm năm 1998 và mở rộng kênh IPO cho startup, hệ sinh thái công nghệ phát triển vượt bậc, trung bình mỗi năm có hơn 100 doanh nghiệp công nghệ IPO, tạo ra hàng loạt thương hiệu toàn cầu.
Singapore cũng là ví dụ tiêu biểu. Chính phủ nước này đóng vai trò “bà đỡ” thông qua cơ chế đồng đầu tư cùng quỹ tư nhân, bảo lãnh tín dụng và chính sách pháp lý linh hoạt. Nhờ vậy, đảo quốc sư tử nhanh chóng trở thành trung tâm khởi nghiệp và tài chính của khu vực.
Ông Chris Chae - Giám đốc điều hành quỹ NEXTRANS, đã đầu tư vào 38 doanh nghiệp Việt Nam - nhận định các doanh nghiệp công nghệ đều cần vốn lớn để mở rộng ra khu vực và toàn cầu. “Ở Việt Nam, cơ hội rất lớn, nhưng chúng ta cần cải thiện hành lang pháp lý và tạo ‘cánh cửa an toàn’ cho nhà đầu tư. Khi niềm tin được củng cố, vốn sẽ chảy mạnh mẽ hơn,” ông nói.
Cần hành lang pháp lý và công cụ tài chính linh hoạt
Để đạt mục tiêu có ít nhất 5 doanh nghiệp công nghệ số tầm cỡ quốc tế vào năm 2030, cải cách nguồn vốn là điều kiện bắt buộc. Phó Tổng Giám đốc Cấp cao Công ty Chứng khoán Thiên Việt, ông Bùi Thành Trung, cho rằng ngoài việc mở rộng kênh vốn, cần phát triển thêm các công cụ bảo hiểm rủi ro tài chính, phòng ngừa tỷ giá để nhà đầu tư yên tâm rót vốn dài hạn.
Ảnh minh hoạ.
Ở cấp độ vĩ mô, việc hình thành các trung tâm tài chính quốc tế tại TP Hồ Chí Minh và Đà Nẵng theo Nghị quyết 57 không chỉ nhằm tăng tính kết nối toàn cầu mà còn mở ra cơ hội tiếp cận trực tiếp với các quỹ đầu tư lớn. “Thị trường vốn Việt Nam đang mở, nhưng phải cải thiện mạnh về thanh khoản, khung pháp lý và cơ chế thoái vốn thì mới đủ sức hút,” ông Trung nhấn mạnh.
PGS.TS Nguyễn Văn Thạo - nguyên Trợ lý Chủ tịch nước - lưu ý thêm rằng vốn chỉ là đòn bẩy, yếu tố then chốt vẫn là nhân lực. “Không có tài năng, không thể hình thành công ty công nghệ đủ sức cạnh tranh. Vốn rất quan trọng, nhưng hạt nhân vẫn phải là nhân lực chất lượng cao,” ông nói.
Các chuyên gia, doanh nghiệp và nhà đầu tư thống nhất rằng để khơi thông nguồn vốn, cần điều chỉnh quy định IPO theo hướng linh hoạt hơn. Doanh nghiệp công nghệ nên được niêm yết ngay cả khi còn lỗ lũy kế, miễn là chứng minh được tiềm năng tăng trưởng và có nhà đầu tư bảo trợ. Đây là cách tiếp cận thực tế hơn với đặc thù của startup, vốn phải chấp nhận thua lỗ ở giai đoạn đầu do chi phí nghiên cứu - phát triển quá lớn.
Song song với đó, cần phát triển các công cụ tài chính mới như bảo hiểm rủi ro, quỹ đầu tư mạo hiểm công – tư kết hợp để đa dạng hóa nguồn vốn. TS Lê Xuân Sang - Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam - khẳng định, cải cách tài chính công không chỉ là cắt giảm chi tiêu mà còn là tái định hướng phát triển, dồn lực cho những lĩnh vực có khả năng lan tỏa mạnh mẽ nhất. “Nếu làm quyết liệt, Việt Nam có thể bước vào giai đoạn tăng trưởng bền vững hơn, tiến gần ngưỡng thu nhập cao trong thập kỷ tới,” ông nhận định.
Một vấn đề khác là tính thanh khoản của thị trường. Việt Nam cần xây dựng thị trường thứ cấp cho cổ phiếu startup, giúp quỹ đầu tư dễ dàng thoái vốn và khuyến khích dòng vốn mới. Song hành với đó là các chính sách đãi ngộ đặc thù để thu hút và giữ chân nhân tài, từ chế độ lương thưởng, quyền chọn cổ phiếu cho đến môi trường làm việc thuận lợi.
Không kém phần quan trọng là chuẩn hóa kế toán, kiểm toán theo thông lệ quốc tế nhằm đảm bảo tính minh bạch và đáp ứng yêu cầu của các quỹ ngoại. Các chuyên gia cho rằng Việt Nam nên bắt đầu từ những việc đơn giản như chuẩn hóa chế độ kế toán cho startup để tạo niềm tin minh bạch, từ đó mới mở rộng đến câu chuyện lớn hơn về cải cách toàn diện.
Từ ngân sách Nhà nước, thị trường chứng khoán cho đến đầu tư mạo hiểm, nguồn vốn chính là chìa khóa cho sự phát triển. Nếu cải cách mạnh mẽ, Việt Nam có thể nuôi dưỡng thêm nhiều “kỳ lân” công nghệ, qua đó hình thành một nền kinh tế tự chủ, sáng tạo và bền vững - đúng với khát vọng mà Nghị quyết 57 đã đặt ra.
PV