Nhiều chuyên gia cho rằng, cần sửa Bộ luật Dân sự để nâng cao ý thức trả nợ của người vay tiền tại ngân hàng và các công ty tài chính. Đây cũng là vấn đề gốc rễ, tạo hành lang pháp lý cho các công ty tài chính thu hồi nợ.
Tình cảnh khó khăn
Những năm qua, tài chính tiêu dùng tại Việt Nam đã ghi nhận sự mở rộng mạnh mẽ về quy mô và tốc độ tăng trưởng. Các công ty tài chính đã phủ rộng đến các phân khúc khách hàng đại chúng chưa hoặc khó tiếp cận dịch vụ ngân hàng, lịch sử tín dụng hạn chế, mức thu nhập trung bình hoặc thấp, kém ổn định, không có tài sản bảo đảm….
Tài chính tiêu dùng cũng kích thích nhu cầu tiêu dùng của một bộ phận người dân, qua đó giúp các doanh nghiệp tiêu thụ được hàng hóa, kích thích sản xuất và đóng góp cho tăng trưởng kinh tế. Tính đến cuối năm 2022, dư nợ cho vay tiêu dùng của các công ty tài chính tiêu dùng đạt khoảng 200.000 tỷ đồng, tăng hơn 20% so với cuối năm 2021, chiếm gần 6% dư nợ cho vay tiêu dùng của hệ thống và chiếm 1,3% dư nợ toàn nền kinh tế.
Hoạt động của các công ty tài chính tiêu dùng được Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cấp phép đều tuân thủ nghiêm ngặt quy định của Luật Các tổ chức tín dụng và các quy định khác có liên quan trong lĩnh vực ngân hàng. Với mạng lưới điểm giới thiệu dịch vụ rộng khắp cả nước thì vai trò của công ty tài chính tiêu dùng ở Việt Nam là không hề nhỏ trong việc đẩy lùi được tín dụng đen.
Theo thống kế, NHNN hiện đã cấp phép cho 16 công ty tài chính hoạt động với 17 chi nhánh, 41 văn phòng đại diện và 74.337 điểm giới thiệu dịch vụ trên toàn quốc.
Sự phát triển của công ty tài chính trong cho vay tiêu dùng đã đáp ứng được nhu cầu thực tế của một bộ phận người tiêu dùng từ trước tới nay không tiếp cận được các gói vay của ngân hàng thương mại do không đủ điều kiện vay vốn. Yếu tố này được xem là góp phần đem lại tác động tích cực cho xã hội thông qua việc nâng cao cơ hội tiếp cận tài chính cho người dân, đặc biệt những người có thu nhập thấp, không có lịch sử tín dụng, đồng thời kích cầu tiêu dùng, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Tài chính tiêu dùng đã có sự đóng góp tích cực cho nền kinh tế.
Bà Phạm Thị Thanh Tùng, Phó Vụ trưởng Vụ Tín dụng các ngành kinh tế thuộc NHNN cho biết, hoạt động cho vay tiêu dùng đã có bước nhảy vọt cả về số lượng tổ chức tham gia, mức độ đa dạng về sản phẩm tài chính tiêu dùng và quy mô dư nợ. Tăng trưởng dư nợ cho vay tiêu dùng bình quân 10 năm 2010-2020 (33,7%) luôn cao hơn tăng trưởng dư nợ cho vay nền kinh tế (17,3%).
Thị trường tín dụng tiêu dùng được phân khúc bởi hai nhóm nhà cung cấp chính là ngân hàng thương mại và các tổ chức tín dụng không phải ngân hàng như: Công ty tài chính tiêu dùng, các tổ chức tài chính vi mô, quỹ tín dụng nhân dân, các tổ chức cho vay khác… Gần đây, thị trường tài chính tiêu dùng còn được đa dạng hóa hơn với sự tham gia của các công ty công nghệ tài chính và các hoạt động cấp tín dụng thông qua bán hàng trả chậm của các công ty bán lẻ.
Nhóm khách hàng chủ yếu là những người lao động có thu nhập trung bình thấp, nhu cầu vay vốn cao nhưng không đủ điều kiện tiếp cận nguồn vốn vay từ ngân hàng. Đặc biệt, việc vay qua các công ty tài chính là giải pháp tài chính mà không đòi hỏi người dân về tài sản thế chấp hay bắt buộc phải chứng minh thu nhập thì mới được vay.
Mặc dù các công ty tài chính đang tích cực giúp người dân tiếp cận được các nguồn vốn chính thức, qua đó góp phần ngăn chặn và đẩy lùi tín dụng đen, nhưng lâu nay các công ty này lại đang bị hiểu nhầm với các hình thức tín dụng đen. Bên cạnh đó, nhiều người cũng hiểu nhầm các công ty tài chính với hoạt động tín dụng đen, do lãi suất của các khoản vay tại đây cao hơn so với vay ngân hàng.
Thực tế, các công ty tài chính cho vay với thủ tục đơn giản, giải ngân nhanh chóng, điều kiện vay lại dễ dàng hơn so với ngân hàng nên dễ tiếp cận được đa số những người dân có nhu cầu vay nhanh. Tuy nhiên, điều này khiến rủi ro xảy ra nợ xấu cũng cao hơn, do đó, các công ty tài chính đã áp dụng mức lãi suất cao hơn ngân hàng để bù đắp rủi ro.
Ngoài ra, giá trị của khoản vay thấp, kỳ hạn vay ngắn từ khoảng 6 tháng đến 8 tháng, thậm chí có khoản vay kỳ hạn từ 4 tháng đến 5 tháng dẫn đến các chi phí thu hồi và chi phí quản lý khoản vay cao hơn bình thường. Đây là yếu tố tác động không nhỏ đến lãi suất vay.
Cùng với đó, thời gian gần đây, trên thực tế hoạt động của các công ty tài chính tiêu dùng đang gặp nhiều vướng mắc trong hoạt động do các quy định pháp luật chưa chặt chẽ, còn nhiều bất cập, đặc biệt là trong hoạt động thu hồi nợ. Đặc biệt trong bối cảnh thu nhập của người dân giảm sút do tình trạng thiếu việc làm, doanh nghiệp phá sản hàng loạt, việc thu hồi nợ của các công ty tài chính tiêu dùng lại càng trở nên khó khăn hơn.
Điều này cũng đã được khẳng định tại báo cáo "Phát triển tài chính tiêu dùng – kinh nghiệm Quốc tế và kiến nghị đối với Việt Nam". Theo đó, TS. Cấn Văn Lực và Nhóm tác giả Viện Đào tạo và Nghiên cứu BIDV cho rằng, một thách thức nữa của tài chính tiêu dùng là khung pháp lý ngày càng theo hướng chặt chẽ và thận trọng hơn, có thể góp phần lành mạnh hóa thị trường tài chính tiêu dùng, nhưng cũng sẽ có ảnh hưởng đến phạm vi hoạt động, khả năng sinh lời của các công ty tài chính.
Đề xuất sửa Bộ luật Dân sự nâng cao ý thức trả nợ của người vay tiền
Những vấn đề trên không chỉ làm nảy sinh một số nguy cơ tiềm ẩn đến hành vi trả nợ của khách hàng, gây khó khăn cho công tác thu hồi nợ, mà còn gây ảnh hưởng tới hình ảnh các công ty tài chính tiêu dùng. Tình cảnh khó khăn của thị trường tài chính tiêu dùng đã và đang ngấm sâu dần vào hoạt động của các doanh nghiệp, đặc biệt là những công ty chiếm thị phần lớn.
Làm rõ hơn các quy định về hoạt động này, ông Nguyễn Quốc Hùng, Tổng thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam cho biết, cần xác định rõ Công ty tài chính do ngân hàng cấp phép hoạt động theo Luật Các tổ chức tín dụng, khác công ty tài chính cho vay cầm đồ hoạt động theo Luật Doanh nghiệp và Bộ luật Dân sự. Hai loại hình này khác nhau vì cho vay cầm đồ thì phải có đồ để cầm mới vay được còn công ty tài chính tiêu dùng là cho vay tín chấp. Tuy nhiên, hiện nay cả 2 nhóm này đang gặp không ít khó khăn.
Thời gian gần đây xuất hiện nhiều hơn tình trạng, một số phần trăm (%) các đối tượng vay nhưng không muốn trả hoặc sử dụng sai mục đích khiến các công ty tài chính không thể đòi được nợ. Vì vậy đã nảy sinh một số trường hợp có vi phạm trong quá trình thu hồi nợ.
Trước tiên, cần khẳng định, nếu công ty tài chính tiêu dùng cho vay mà dùng hình thức thu nợ theo kiểu xã hội đen là không chấp nhận được. Trường hợp nào vi phạm phải xử lỷ theo luật. Nhưng ngược lại, những công ty nào hoạt động theo đúng Luật Doanh nghiệp và Luật Các tổ chức tín dụngthì phải để họ hoạt động bình thường, việc thanh kiểm tra, kiểm soát cần có sự phối hợp của cơ quan công an với thanh tra giám sát của NHNN (với các công ty do NHNN cấp phép).
Cần lưu ý rằng, thực tế, các công ty tài chính tiêu dùng, ngân hàng có những khoản nợ khó đòi, đã bán nợ cho các công ty khác với giá vốn rất thấp. Khi công ty đó kế thừa khoản nợ, dùng các biện pháp manh động để đòi nợ, thì phải tách bạch giữa công ty tài chính, ngân hàng đã bán nợ và công ty sai phạm trong thu hồi nợ. Nếu có sự thông đồng thì phải xử lý, còn nếu là quan hệ mua đứt bán đoạn thì công ty tài chính, ngân hàng ở đây đã không còn vai trò và trách nhiệm.
Ông Nguyễn Quốc Hùng, Tổng thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam.
Đánh giá về hoạt động kiểm tra, giám sát của cơ quan chức năng với loại hình này trong thời gian gần đây, ông Nguyễn Quốc Hùng nhận định, nếu doanh nghiệp làm sai, vi phạm pháp luật thì phải xử lý nghiêm và chúng tôi đồng tình, ủng hộ với các biện pháp của cơ quan chức năng trong thời gian qua.
“Tuy nhiên, chúng tôi cũng thấy rằng tại một số địa phương khi cơ quan chức năng kiểm tra hành chính có sự ra quân nhiều lực lượng có thể gây ra những hậu quả không như mong muốn. Hiện nay đã có tình trạng những người vay tạo nhóm bùng nợ trên mạng xã hội, thu hút hàng trăm nghìn người tham gia. Hậu quả là các công ty tài chính tiêu dùng không đòi được nợ, các nhân viên thu hồi nợ xin nghỉn việc hàng loạt, "con nợ" trở thành "ông chủ", gây cả áp lực với chủ nợ.” Tổng thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam cho biết.
Từ đó, ông Nguyễn Quốc Hùng cho rằng, cần phải thống nhất một nguyên tắc rằng, vay là phải trả và hành động cố tình gây khó khăn khi thu hồi nợ là không thể chấp nhận. Thực tế khi ra toà tranh chấp, người đi vay không có gì vì những người vay công ty tài chính tiêu dùng là người yếu thế, không tiếp cận được vốn ngân hàng, không có tài sản bảo đảm, nay còn mỗi ý thức trả nợ mà họ cũng không có thì làm sao thu hồi được nợ?
Tổng thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam cũng phân tích, hiện nay đang có khoảng trống trong quy định pháp luật để các công ty tài chính thu hồi nợ khi người vay không có ý thức trả nợ.
Gốc ở đây là Bộ luật Dân sự và một số văn bản quy định pháp luật liên quan quy định về quyền lợi, nghĩa vụ giữa người vay và người cho vay chưa chặt chẽ, bình đẳng. Hiện nay nhiều người dân không có ý thức trách nhiệm về nghĩa vụ trả nợ dẫn tới tình trạng nợ xấu công ty tài chính tăng cao. Giải pháp là làm sao cho người dân nâng cao ý thức trách nhiệm trả nợ. Nếu thấy lãi suất quá cao, có thể đàm phán với các công ty tài chính để giảm bớt lãi. Nhưng cần xác định nếu một người không trả được nợ, có thể cả gia đình sẽ không thể vay được vốn. Quan hệ giữa người cho vay và người vay là bình đẳng, không thể vì không trả được nợ mà quan hệ trở nên bất bình đẳng (chỉ bảo vệ quyền lợi của con nợ). Việc nhanh chóng tích hợp thông tin dữ liệu trong căn cước công dân là một yêu cầu rất cấp thiết để các công ty tài chính, ngân hàng có dữ liệu khi cấp vốn.
Về việc quản lý đối với các công ty tài chính. Họ được phép cho vay, cũng được phép thu hồi nợ theo đúng quy định pháp luật. Nếu có sai phạm, cơ quan quản lý có thể hoặc là rút giấy phép hoặc là xử lý hình sự.
“Cần lưu ý rằng, trong thời gian tới sẽ xảy ra tình huống nhiều người không tiếp cận được vốn vì một nhóm chây ỳ không chịu trả nợ khiến nợ xấu tăng cao, tiền không trở lại ngân hàng và các công ty tài chính buộc phải siết chặt lại điều kiện cấp vốn. Điều này đi ngược lại với mục tiêu tài chính toàn diện mà Đảng và Chính phủ đang hướng tới” - ông Hùng khuyến nghị.
Việc xem xét sửa Bộ luật Dân sự để có sự đồng bộ với quy định của Luật Các tổ chức tín dụng, Nghị quyết 42 cần đặt trách nhiệm của người vay lên hàng đầu. Trách nhiệm của người vay vốn là phải trả nợ, nếu không trả thì phải xử lý như thế nào với những chế tài thực sự khả thi, có hiệu quả đảm bảo quyền lợi cho các quan hệ dân sự. Cũng cần đặt lại vấn đề tại sao khi ngân hàng thu nợ thì người vay chây ỳ không trả nợ, tới khi công ty mua nợ thu nợ theo hình thức "manh động", thậm chí vi phạm pháp luật lại đòi được nợ?
Đinh Hiệu