Lo ngại "mất an toàn hệ thống" là nguyên nhân mà nhiều nhà đâu tư bỏ tiền đầu tư điện mặt trời áp mái nhưng chỉ có thể bán với giá 0 đồng, do đó nhiều chuyên gia cho rằng cần tính toán nguồn điện tái tạo này chiếm tỷ lệ bao nhiêu để đảm bảo an toàn hệ thống, đồng thời cần đẩy mạnh quản lý theo vùng, theo khu vực, theo khu đô thị để có quy hoạch và phát triển phù hợp để đảm bảo sự vận hành ổn định.
Nguyên nhân chính là gì?
Cụ thể, mới đây tại Dự thảo Nghị định mới đây, Bộ Công Thương đề xuất người dân đầu tư điện mặt trời mái nhà tự dùng được kết nối với hệ thống điện quốc gia và bán sản lượng dư cho EVN, nhưng với giá 0 đồng. Điện dư thừa cũng không được phép bán cho các tổ chức, cá nhân khác. Thậm chí, cơ quan soạn thảo còn dự kiến bổ sung quy định để người dân lắp đặt thiết bị hạn chế tối đa phát lên hệ thống. Bộ Công Thương lý giải là lượng điện dư thừa có thể ảnh hưởng tới an toàn, an ninh hệ thống điện đây được cho là nguyên nhân chính của việc điện mặt trời mái nhà dư thừa nhưng không được bán.
Theo đó, hiện năng lượng mặt trời phụ thuộc vào bức xạ mặt trời và yếu tố thời tiết nhưng đây là các yếu tố bất định. Khi không có bức xạ mặt trời (mây, mưa hoặc ban đêm), lưới điện quốc gia vẫn phải bảo đảm cấp đủ điện. Điều này dẫn đến thay đổi, tăng giảm nhanh của hệ thống, khiến nguồn điện chạy nền không ổn định. Như vậy, theo Bộ Công Thương, cần phải có sự quản lý, giám sát của nhà nước để đảm bảo vận hành an toàn.
Ảnh minh họa
Bên cạnh đó, cơ quan quản lý cũng muốn kiểm soát tổng quy mô công suất trên cả nước theo Quy hoạch điện VIII được Thủ tướng phê duyệt. Cụ thể, đến năm 2030, nguồn điện mặt trời mái nhà được tăng 2.600MW. Đến cuối tháng 7, còn hơn 1.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà với tổng công suất 399,96MW đã được liên kết với lưới điện chờ bổ sung vào quy hoạch. Do đó, tổng công suất còn lại được kết nối hệ thống từ nay đến 2030 chỉ còn khoảng 2.200MW. Khi tổng công suất vượt 2.600MW sẽ ảnh hưởng đến cơ cấu nguồn điện của hệ thống”, Bộ Công Thương nêu.
Theo PGS.TS Trần Văn Bình – Chuyên gia năng lượng cũng cho rằng nguồn điện mặt trời, điện gió có độ tin cậy thấp trong khi hệ thống điện phải đảm bảo vận hành ổn định. Do đó, hệ thống cần tính toán nguồn điện tái tạo này chiếm tỷ lệ bao nhiêu để đảm bảo.
Theo đó, khi điện mặt trời mái nhà được bổ sung quá nhiều vào hệ thống điện, sẽ dẫn tới sự mất cân đối. Do đặc tính thời tiết, sản xuất điện từ bức xạ mặt trời nên điện mặt trời chỉ phát được ban ngày, không thể phát vào buổi tối - thời điểm nhu cầu sử dụng điện cao. Do đó, nếu chiếm tỷ trọng cao thì cần các nguồn điện chạy nền khác (phần lớn là nhiệt điện, thủy điệnđể hệ thống điện vận hành ổn định, an toàn. Tuy nhiên do hiện tỷ trọng dự phòng nguồn điện khá thấp, khi chưa có giải pháp về tích trữ điện đồng bộ ở quy mô quốc gia thì tỷ trọng điện mặt trời hòa lưới cần được giới hạn để đảm bảo vận hành ổn định.
Mức giá 0 đồng là không khuyến khích người dân làm điện mặt trời mái nhà
Theo giới phân tích nếu những đề xuất như hiện tại được thông qua đồng nghĩa các chính sách của Nhà nước chưa khuyến khích các hoạt động kinh doanh mua bán điện năng lượng mặt trời mái nhà của các tổ chức, cá nhân nhỏ lẻ, bao gồm cả bán cho EVN. Bởi trên thực tế, điện từ các tấm pin mặt trời khi không sử dụng hết sẽ phải xả để vận hành ổn định nguồn điện, không hại thiết bị. Nghĩa là, khi không phát lên lưới, người dân phải đầu tư thêm hệ thống lưu trữ, dẫn đến tăng chi phí đầu tư, tăng nguồn lực xã hội khi xử lý môi trường sau này.
Theo tính toán của chuyên gia trong lĩnh vực năng lượng lưu trữ, hiện đang tư vấn cho doanh nghiệp ở Việt Nam, một dự án trạm dịch vụ dừng đỗ xe có diện tích 8.000 m2 có thể lắp tối đa giàn pin 2.000 m2. Doanh nghiệp đầu tư trạm dừng này sẽ phải bỏ ra hơn 2 tỷ đồng cho hệ thống điện quang và hơn 5 tỷ đồng cho hệ thống lưu trữ để có thể sử dụng vào ban đêm. Theo đó, với hộ gia đình, công ty nhỏ có thể bỏ ra 40 đến 50 triệu đồng cho một hệ thống năng lượng mặt trời 1-3 kW với giàn pin 10-30 m2. Chi phí có thể tăng gấp đôi nếu đầu tư hệ thống tương tự nhưng có lắp đặt thiết bị lưu trữ.
Theo TS Ngô Trí Long nhìn nhận hiện thực trạng hệ thống truyền tải điện của Việt Nam còn hạn chế, chưa đáp ứng nhu cầu nếu để phát triển ồ ạt. Do đó, bài toán đặt ra ở đây là phải đầu tư hạ tầng đồng bộ, đặc biệt là hệ thống truyền tải để khi tiếp nhận nguồn điện tái tạo không làm ảnh hưởng tới an toàn hệ thống. Tuy nhiên với chi phí tương đối lớn bỏ ra như vậy, bán với mức giá 0 đồng “là không khuyến khích người dân làm điện mặt trời mái nhà”.
TS. Nguyễn Anh Tuấn, Nguyên Giám đốc Trung tâm Năng lượng tái tạo, Viện Năng lượng (Bộ Công Thương) cho rằng Chính phủ và Bộ Công Thương cần sớm ban hành các nghị định hướng dẫn thi hành Luật Điện lực, đặc biệt các cơ chế chính sách cho tư nhân đầu tư hệ thống truyền tải điện riêng và vận hành hệ thống do họ tự đầu tư.
Chuyên gia năng lượng Đào Nhật Đình đề xuất cơ chế khuyến khích đầu tư và tiêu thụ trong một khu vực lân cận (làng, xã, khu phố). Chính sách này kỳ vọng sẽ giảm áp lực về vốn đầu tư và tránh lãng phí nguồn điện sạch.
Tìm cách để nhà đầu tư điện mặt trời mái nhà không thiệt!
Trước việc mua điện thừa với mức giá 0 đồng, nhiều chuyên gia e ngại, nếu được thông qua, đề xuất trên sẽ gây thiệt thòi cho người dân, doanh nghiệp, không khuyến khích đầu tư lắp đặt điện mặt trời mái nhà. Vì điện từ các tấm pin mặt trời khi không sử dụng hết sẽ phải xả để vận hành ổn định nguồn điện, nếu không sẽ hại thiết bị. Nghĩa là, khi không phát lên lưới, người dân, doanh nghiệp phải đầu tư thêm hệ thống lưu trữ, dẫn đến tăng chi phí đầu tư, thời gian thu hồi vốn kéo dài. Chi phí bỏ ra càng lớn thì người dân, doanh nghiệp càng phải tính toán kỹ khi làm điện mặt trời mái nhà.
TS Ngô Tuấn Kiệt, Viện trưởng Viện Khoa học Năng lượng cho rằng, đề xuất của Bộ Công Thương sẽ coi việc lắp đặt điện mặt trời mái nhà là tự sản, tự tiêu. Tuy nhiên, về nguyên tắc, nếu không có cơ chế như cho vay với lãi suất thấp thì sẽ không thể khuyến khích việc lắp đặt, bởi khi điện dư thừa thì họ không biết bán cho ai, không biết dùng để làm gì. Điều này sẽ dẫn đến lãng phí đầu tư. Do đó, Bộ Công Thương, EVN nên có bài toán về giá điện mặt trời mái nhà. Nếu Bộ Công Thương, EVN không mua thì để những hộ gia đình, doanh nghiệp gần đó mua để tránh lãng phí và ngành điện vẫn được lợi vì hạn chế tình trạng thiếu điện.
Theo TS Ngô Tuấn Kiệt: “Nếu cho phép người lắp đặt có thể bán 20 - 30% sản lượng điện mặt trời mái nhà thì có thể người dân sẽ đầu tư vì có kinh phí, hạn chế thua thiệt. Nên tính phần dôi ra với giá điện chi phí biến đổi, giá rẻ hơn vì không mất tiền đầu tư, như thế sẽ mang tính khuyến khích hơn”.
Đặc biệt về lâu dài, nếu không mua điện mặt trời mái nhà hoặc mua với giá 0 đồng thì nguy cơ thiếu điện, nhất là vào cao điểm nắng nóng ở miền Bắc sẽ tiếp tục hiện hữu vì doanh nghiệp, người dân không đầu tư, không phát triển nguồn cung. “Do vậy cần phải tính giá điện mặt trời mái nhà với giá phù hợp. Nếu không bán được điện mặt trời mái nhà thì người lắp đặt cũng không tội gì phải tích trữ, bởi giá tích trữ sẽ đắt hơn giá điện mua của EVN", ông Kiệt nhận định.
Tuy nhiên, TS Ngô Tuấn Kiệt cũng nhấn mạnh, cần đẩy mạnh quản lý theo vùng, theo khu vực, theo khu đô thị để có quy hoạch và phát triển phù hợp, tránh việc bùng nổ vô tội vạ như thời gian vừa qua, đảm bảo sự vận hành ổn định, hiệu quả của hệ thống điện quốc gia. Hệ thống truyền tải điện của Việt Nam còn hạn chế, chưa đáp ứng nhu cầu nếu để phát triển ồ ạt. Do đó, bài toán đặt ra ở đây là phải đầu tư hạ tầng đồng bộ, đặc biệt là hệ thống truyền tải để khi tiếp nhận nguồn điện tái tạo không làm ảnh hưởng tới an toàn hệ thống.
Các chuyên gia cũng cho rằng Chính phủ và Bộ Công Thương cần sớm ban hành nghị định hướng dẫn thi hành Luật Điện lực, đặc biệt các cơ chế chính sách cho tư nhân đầu tư hệ thống truyền tải điện riêng và vận hành hệ thống do họ tự đầu tư./.
Hải Bình (T/H)