Sau một năm 2025 nhiều biến động, thị trường bán lẻ đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu rộng dưới tác động của thay đổi chính sách thuế và sự dịch chuyển hành vi tiêu dùng. Theo báo cáo triển vọng ngành của Chứng khoán MB (MBS), năm 2026 được kỳ vọng sẽ mở ra chu kỳ tăng trưởng mới cho bán lẻ nội địa, trong đó mô hình “chợ hiện đại” và nhóm hàng thiết yếu nổi lên như hai trụ cột dẫn dắt.
Tiêu dùng chững lại, thị trường chịu “độ trễ” chính sách
Theo MBS, tăng trưởng tiêu dùng trong năm 2025 vẫn ở mức khá yếu khi giá cả nhiều nhóm hàng hóa tăng cao trong khi thu nhập của người lao động chưa có sự cải thiện rõ rệt. Áp lực chi phí sinh hoạt khiến người tiêu dùng có xu hướng thắt chặt chi tiêu, ưu tiên các khoản mua sắm thiết yếu và trì hoãn tiêu dùng các sản phẩm có giá trị cao.
Lũy kế 11 tháng năm 2025, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng 9,1% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, nếu loại trừ yếu tố giá, mức tăng thực chỉ đạt khoảng 6,8%. Trong đó, doanh thu bán lẻ hàng hóa chỉ tăng 7,9% so với cùng kỳ, thấp hơn đáng kể so với giai đoạn trước đại dịch, phản ánh xu hướng thắt chặt chi tiêu đối với hàng hóa của người dân. Trái lại, tiêu dùng dịch vụ tiếp tục là điểm sáng khi doanh thu dịch vụ lưu trú và ăn uống tăng 14,6%, trong khi doanh thu du lịch lữ hành tăng tới 20%, chủ yếu nhờ sự phục hồi mạnh mẽ của dòng khách du lịch quốc tế.
Bức tranh tiêu thụ nội địa kém tích cực còn chịu ảnh hưởng từ yếu tố thời tiết và áp lực giá cả. Các đợt bão liên tiếp trong năm đã gây gián đoạn cục bộ hoạt động vận chuyển hàng hóa, đồng thời tác động không nhỏ đến sinh hoạt và chi tiêu thường ngày của người dân. Lũy kế 11 tháng năm 2025, lạm phát cơ bản bình quân tăng 3,2% so với cùng kỳ, cao hơn khoảng 0,5 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm 2024, cho thấy giá cả hàng hóa và dịch vụ tiếp tục tạo sức ép lên chi tiêu trong bối cảnh thu nhập chưa có nhiều cải thiện.
Cụ thể, thu nhập của người lao động chưa có động lực tăng trưởng mạnh chủ yếu do số lượng việc làm mới còn hạn chế, khi các đơn hàng sản xuất chỉ bắt đầu phục hồi trong khoảng hai tháng gần đây, trong khi tỷ lệ thất nghiệp vẫn duy trì quanh mức 2,2%, tương đương giai đoạn 2023–2024. Bên cạnh đó, khu vực công chức, viên chức nhà nước tiếp tục giữ nguyên mức lương tối thiểu kể từ năm 2024, khiến sức mua của một bộ phận không nhỏ người tiêu dùng chưa được cải thiện đáng kể.
Bên cạnh yếu tố thu nhập, thị trường tiêu dùng nội địa còn chịu tác động đáng kể từ loạt thay đổi cơ chế, chính sách về thuế được triển khai trong năm. Việc áp dụng hóa đơn điện tử kết nối trực tiếp với máy tính tiền, điều chỉnh ngưỡng doanh thu chịu thuế thu nhập cá nhân, thay đổi doanh thu tính thuế khoán đối với hộ kinh doanh… đã tạo ra những xáo trộn nhất định trong ngắn hạn. Nhiều hộ kinh doanh và nhà phân phối nhỏ lẻ tạm thời ngưng nhập hàng để làm quen với hệ thống mới, khiến hoạt động lưu thông và tiêu thụ hàng hóa chậm lại trong một số giai đoạn.
Tuy nhiên, MBS cho rằng đây là “độ trễ” mang tính kỹ thuật và không làm thay đổi xu hướng dài hạn của thị trường. Ngược lại, về trung và dài hạn, các chính sách này cùng với việc siết chặt quản lý hàng giả, hàng nhái sẽ góp phần minh bạch hóa thị trường, tạo môi trường cạnh tranh công bằng và lành mạnh hơn. Đây được xem là tiền đề quan trọng để các doanh nghiệp sản xuất tiêu dùng và bán lẻ nội địa có nền tảng quản trị bài bản mở rộng thị phần và nâng cao hiệu quả kinh doanh.
Kỳ vọng phục hồi từ thu nhập và chính sách kích cầu
Bước sang năm 2026, MBS đánh giá triển vọng ngành tiêu dùng – bán lẻ tích cực hơn nhờ sự hội tụ của nhiều yếu tố vĩ mô thuận lợi. Trước hết, các chính sách điều chỉnh thuế thu nhập cá nhân và thuế thu nhập doanh nghiệp được kỳ vọng sẽ hỗ trợ trực tiếp cho thu nhập khả dụng của người dân, qua đó cải thiện niềm tin và sức mua tiêu dùng trong nước. Cùng với đó, môi trường xuất nhập khẩu duy trì đà tăng trưởng khả quan sẽ kéo theo sự phục hồi của khu vực sản xuất, tạo thêm việc làm và cải thiện thu nhập cho người lao động. Khi thu nhập ổn định hơn, chi tiêu cho các nhu cầu thiết yếu hàng ngày được kỳ vọng sẽ tăng trở lại, đóng vai trò động lực chính cho thị trường bán lẻ trong giai đoạn đầu của chu kỳ phục hồi.
Tháng 11/2025 vừa qua, Nghị quyết 110/2025 vừa được thông qua, nâng mức giảm trừ gia lên mức giảm trừ đối với người nộp thuế là 15.5 triệu đồng/tháng và mức giảm trừ đối với mỗi người phụ thuộc là 6,2 triệu đồng/tháng. Đây là một trong những tín hiệu hỗ trợ tốt cho tiêu dùng trong nước nhằm phần nào giúp gia tăng sự tự tin của người tiêu dùng. Theo tính toán, với mức nâng như Nghị quyết (áp dụng với biểu thuế cũ), tổng thu nhập từ lương sau thuế́ của người dân tăng thêm khoảng 10%, đây là yếu tố hỗ trợ mạnh mẽ cho tăng trưởng tiêu dùng năm 2026
Ở góc độ doanh nghiệp sản xuất tiêu dùng, MBS cho rằng giai đoạn đầu phục hồi sẽ chứng kiến vai trò dẫn dắt của các doanh nghiệp đầu ngành, có thị phần lớn và khả năng chi phối thị trường. Những doanh nghiệp sở hữu năng lực nghiên cứu – phát triển sản phẩm tốt, hệ thống phân phối rộng và định giá ở mức hấp dẫn được kỳ vọng sẽ tận dụng hiệu quả làn sóng phục hồi của nhu cầu tiêu dùng.
“Chợ hiện đại” và hàng thiết yếu dẫn dắt tái cấu trúc thị trường
Một trong những điểm nhấn quan trọng trong báo cáo của MBS là xu hướng mở rộng mạnh mẽ của mô hình “chợ hiện đại”. Đây là mô hình bán lẻ kết hợp giữa sự tiện lợi, giá cả hợp lý và danh mục hàng hóa đa dạng – những yếu tố vốn là lợi thế của chợ truyền thống – với các tiêu chuẩn quản lý, truy xuất nguồn gốc và trải nghiệm mua sắm của bán lẻ hiện đại.
Năm 2026 được đánh giá là giai đoạn tiếp nối đà mở rộng của mô hình “chợ hiện đại”, sau khi đã xuất hiện nhiều tín hiệu tích cực trong nửa cuối giai đoạn 2024–2025. Ở giai đoạn đầu, phần lớn người tiêu dùng đã dần chấp nhận mô hình bán lẻ kiểu mới này nhờ các lợi thế nổi bật như sự tiện lợi, mức giá hợp lý và danh mục hàng hóa đa dạng, những yếu tố vốn quen thuộc với mô hình chợ cóc truyền thống tại Việt Nam nhưng được chuẩn hóa về chất lượng và trải nghiệm mua sắm.
Bên cạnh sự thay đổi trong hành vi người tiêu dùng, đà tăng trưởng của “chợ hiện đại” còn được hỗ trợ bởi xu hướng tiêu dùng chuyển dịch nhanh theo hướng ưu tiên các sản phẩm có thương hiệu, nguồn gốc rõ ràng, trong khi tỷ lệ thâm nhập của các mô hình bán lẻ hiện đại tại Việt Nam hiện vẫn thấp hơn mức trung bình của khu vực Đông Nam Á. Trong bối cảnh thu nhập khả dụng tiếp tục cải thiện, những yếu tố này được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực để mô hình “chợ hiện đại” tăng tốc mở rộng quy mô trong giai đoạn tới.
Chủ trương của Chính phủ về việc từng bước dẹp bỏ chợ cóc, chợ tạm được xem là yếu tố thúc đẩy quá trình chuyển dịch từ bán lẻ truyền thống sang mô hình chuỗi hiện đại. Các chuỗi bán lẻ hiện đại ngày càng cho thấy sự phù hợp khi giá bán thực phẩm sạch đã tiệm cận, thậm chí thấp hơn so với trước đây; mô hình cửa hàng nhỏ gọn, hiện đại nhưng vẫn đáp ứng đầy đủ nhu cầu tiêu dùng hàng ngày; đồng thời tích hợp hiệu quả giữa bán lẻ vật lý và các kênh hỗ trợ trực tuyến như website, ứng dụng nhắn tin, giúp nâng cao trải nghiệm và sự tiện lợi cho người mua sắm. Danh mục sản phẩm đa dạng, nguồn gốc rõ ràng và đáp ứng xu hướng tiêu dùng lành mạnh cũng là lợi thế nổi bật của mô hình này.
Song song đó, bán lẻ hàng thiết yếu được xác định là trụ cột tăng trưởng của ngành trong giai đoạn 2026–2027. Trong năm 2025, quy mô hệ thống cửa hàng bán lẻ thiết yếu hiện đại tiếp tục mở rộng mạnh mẽ, với tổng số cửa hàng tăng khoảng 20% so với cùng kỳ, tương ứng mở mới 1.112 cửa hàng, trong đó hơn 50% tập trung tại khu vực miền Trung. Sau khi ghi nhận lợi nhuận trong năm 2024, các chuỗi bán lẻ hàng thiết yếu lớn như Bách Hóa Xanh và WinCommerce đã kích hoạt chiến lược mở rộng quy mô sang các khu vực mới, với trọng tâm là miền Trung trong năm 2025. Nhờ tận dụng mô hình vận hành đã được kiểm chứng, các cửa hàng mở mới ghi nhận sự dịch chuyển mua sắm tích cực từ người tiêu dùng, qua đó đóng góp vào tăng trưởng doanh thu toàn chuỗi ngay từ giai đoạn đầu hoạt động.
Đáng chú ý, mảng bán lẻ dược phẩm hiện đại cũng ghi nhận tốc độ mở rộng nhanh, với số lượng cửa hàng tăng khoảng 20% so với cùng kỳ, tương ứng mở mới 654 nhà thuốc. Sau khi Luật Dược sửa đổi chính thức có hiệu lực và tạo ra những tín hiệu tích cực cho mô hình chuỗi, một số thương hiệu lớn như An Khang và Pharmacity đã quay trở lại chiến lược mở rộng sau thời gian dài thận trọng. Cùng với việc điều chỉnh cơ cấu sản phẩm phù hợp hơn với thị hiếu tiêu dùng, các chuỗi dược phẩm hiện đại ghi nhận sự cải thiện đồng thời về doanh thu và biên lợi nhuận gộp.
Với phân khúc bán lẻ hàng không thiết yếu, chiến lược chủ đạo trong giai đoạn 2025–2026 được xác định là tập trung cải thiện doanh thu trên mỗi cửa hàng, đồng thời duy trì tương đối ổn định số lượng điểm bán vật lý. Thực tế năm 2025 cho thấy chuỗi bán lẻ trang sức gặp nhiều khó khăn trong việc mở rộng mạng lưới, khi tổng số cửa hàng chỉ tăng nhẹ khoảng 9 cửa hàng so với cùng kỳ. Nguyên nhân chính đến từ biến động mạnh của giá vàng xuyên suốt cả năm, khiến người dân có xu hướng đẩy mạnh hoạt động mua – bán vàng tích trữ như vàng nhẫn và vàng miếng. Điều này kéo theo giá vàng nguyên liệu tăng cao, khiến giá bán sản phẩm trang sức leo thang và làm suy giảm đáng kể nhu cầu tiêu thụ trong nước.
Ở mảng bán lẻ điện tử tiêu dùng, các chuỗi lớn trong năm 2025 đã chủ động giảm nhẹ số lượng cửa hàng nhằm tối ưu chi phí vận hành, đồng thời tái cơ cấu danh mục sản phẩm. Bước sang giai đoạn tới, phân khúc bán lẻ điện tử tiêu dùng được kỳ vọng tiếp tục phục hồi, với động lực chính đến từ nhóm thiết bị điện gia dụng. Tuy nhiên, do thị trường điện tử tiêu dùng Việt Nam đã gần đạt trạng thái bão hòa với tỷ lệ thâm nhập khoảng 98%, động lực tăng trưởng trong giai đoạn tiếp theo được dự báo sẽ đến từ các sản phẩm gia dụng thông minh và thiết bị tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI). Với mức độ ưa chuộng công nghệ cao và tốc độ đô thị hóa nhanh, Việt Nam được đánh giá có nhiều điều kiện thuận lợi để mở rộng tỷ lệ thâm nhập gia dụng thông minh trong các hộ gia đình.
Ngược lại, năm 2026 được dự báo sẽ là giai đoạn khó khăn hơn đối với nhóm điện thoại di động và máy tính xách tay, khi giá linh kiện có xu hướng tăng mạnh do tình trạng thiếu hụt chip AI, làm hạn chế khả năng đưa ra các sản phẩm vượt trội với mức giá hợp lý. Trên cơ sở đó, dự báo tiêu thụ đối với điện thoại và máy tính bảng được điều chỉnh giảm, trong khi kỳ vọng tăng trưởng đối với nhóm gia dụng và điện máy được nâng lên, giúp toàn thị trường bán lẻ điện tử tiêu dùng vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng kép khoảng 8% trong giai đoạn 2026–2028.
Trung Anh