Thị trường sản phẩm công nghệ phát triển mạnh mẽ kéo theo nhiều thách thức mới cho người tiêu dùng. Trước nguy cơ rò rỉ dữ liệu cá nhân, lừa đảo trực tuyến…, các quốc gia đang đua nhau siết chặt quản lý và tăng cường minh bạch.
Xu hướng toàn cầu: Thắt chặt quản lý, đề cao tính minh bạch
Nhiều quốc gia và khu vực pháp lý lớn đã thiết lập khung pháp lý chặt chẽ để bảo vệ người tiêu dùng và dữ liệu cá nhân. Tại châu Âu, Quy định chung về bảo vệ dữ liệu (GDPR) yêu cầu doanh nghiệp phải minh bạch về việc thu thập, xử lý thông tin cá nhân và đảm bảo người dùng có quyền kiểm soát dữ liệu của mình.
Luật GDPR được châu Âu sử dụng. (Ảnh minh họa)
Bang California (Mỹ) cũng đi đầu với Đạo luật CCPA, cho phép người tiêu dùng biết, từ chối chia sẻ và yêu cầu xóa dữ liệu cá nhân.
Hiệu ứng “lan tỏa” khiến nhiều nước như Nhật Bản, Singapore (Luật PDPA), Trung Quốc (Luật PIPL)... cũng nâng cấp quy định về quyền riêng tư, minh bạch và an toàn dữ liệu.
Không dừng lại ở dữ liệu, nhiều quốc gia cũng siết chặt các tiêu chuẩn kỹ thuật và trách nhiệm của doanh nghiệp đối với sản phẩm công nghệ. Liên minh châu Âu đã đề xuất Đạo luật An toàn mạng, yêu cầu các thiết bị kết nối Internet (IoT) phải tuân thủ tiêu chuẩn bảo mật nghiêm ngặt và có cơ chế cập nhật khi phát hiện lỗ hổng.
Ngoài luật, các chính phủ cũng siết chặt quản lý quảng cáo sai lệch và yêu cầu thu hồi sản phẩm không an toàn. Trên toàn cầu, một cuộc chạy đua giữa các quốc gia đang diễn ra nhằm cập nhật luật pháp, tăng cường minh bạch và ưu tiên quyền lợi người tiêu dùng hơn bao giờ hết.
Việt Nam: Luật đã có, nhưng chưa theo kịp tốc độ thị trường
Tại Việt Nam, hệ thống pháp luật bảo vệ người tiêu dùng đang được củng cố. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng sửa đổi (Luật số 19/2023/QH15), có hiệu lực từ 1/7/2024, bổ sung nhiều quy định mới nhằm thích ứng với thương mại điện tử và nhu cầu bảo vệ dữ liệu.
Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng đã có hiệu lực từ giữa năm 2023, đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải xin phép trước khi thu thập, xử lý dữ liệu cá nhân và cho phép cá nhân yêu cầu xóa hoặc hạn chế việc sử dụng thông tin của mình.
Tuy nhiên, nhiều quy định về thương mại điện tử hiện chưa đủ rõ ràng. Ông Nguyễn Mạnh Hùng - Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam - cũng cho rằng các quy định hiện hành chưa theo kịp thực tế phát triển nhanh chóng của thương mại số.
Các cơ quan quản lý đã vào cuộc. Trong năm 2022, Tổng cục Quản lý thị trường phối hợp với Cục Thương mại điện tử gỡ bỏ hơn 1.600 gian hàng trực tuyến vi phạm, xử phạt hơn 220 triệu đồng. Bộ Công Thương đã vận hành Tổng đài tư vấn 1800.6838 với 52 điểm kết nối toàn quốc để hỗ trợ người tiêu dùng.
Dù đã có bước tiến nhưng thách thức vẫn còn lớn. Doanh nghiệp còn thiếu nhận thức, nguồn lực thực thi chưa đồng đều, trong khi các mô hình kinh doanh mới như nền tảng xã hội hay thương mại xuyên biên giới phát sinh nhanh chóng. Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp thiết: tiếp tục rà soát luật, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, và áp dụng thực chất các quy định hiện có.
Người tiêu dùng: Từ thụ động đến chủ động
Trong vài năm trở lại đây, người tiêu dùng đã chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền lợi cá nhân. Họ tìm hiểu thông tin, đọc đánh giá sản phẩm, sử dụng mạng xã hội để phản ánh hành vi kinh doanh không minh bạch.
Các công cụ công nghệ như app kiểm tra sản phẩm, mã vạch, cổng thông tin khiếu nại… giúp người tiêu dùng giám sát tốt hơn. Mạng xã hội cũng đóng vai trò “cảnh báo cộng đồng”, tạo hiệu ứng lan tỏa khi có vi phạm xảy ra.
Hiện nay đã có nhiều ứng dụng giúp người tiêu dùng giám sát sản phẩm. (Ảnh minh họa)
Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, người tiêu dùng cần tiếp tục nâng cao nhận thức và chủ động hơn nữa trong việc sử dụng quyền của mình. Việc phối hợp giữa người dân, tổ chức xã hội và cơ quan quản lý sẽ tạo nên “lá chắn mềm” nhưng hiệu quả, giúp thị trường công nghệ phát triển minh bạch và an toàn hơn.
Việc bảo vệ người tiêu dùng trong lĩnh vực công nghệ đang trở thành một cuộc đua đòi hỏi tốc độ và sự phối hợp chặt chẽ. Thách thức không chỉ là hoàn thiện luật kịp thời, mà còn là phát huy vai trò giám sát của xã hội và sự chủ động từ chính người dùng. Chỉ khi cả nhà quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng cùng hành động, thị trường công nghệ mới có thể minh bạch, an toàn và bền vững.
Linh Anh