Xuất khẩu mắc ca của Việt Nam đang có sự chuyển dịch rõ về cơ cấu khi các sản phẩm chế biến tăng mạnh, trong khi hạt mắc ca tươi có xu hướng giảm. Diễn biến này cho thấy dư địa gia tăng giá trị cho ngành, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu lớn hơn về nguồn nguyên liệu trong nước.
Diện tích tăng nhanh nhưng nguồn hạt chưa theo kịp nhu cầu chế biến
Theo Cục Hải quan, trong 7 tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu gần 34 triệu USD mắc ca. Trong đó, hạt mắc ca tươi đạt gần 18 triệu USD, giảm 11,2%, còn các sản phẩm chế biến đạt gần 16 triệu USD, tăng 346%.
Sự chênh lệch về tốc độ tăng trưởng giữa hai nhóm hàng cho thấy xuất khẩu mắc ca đang đứng trước một thay đổi đáng chú ý. Nếu trước đây lợi thế chủ yếu được nhìn từ diện tích và sản lượng hạt, thì hiện dư địa tăng trưởng đang dịch chuyển dần sang khả năng chế biến, phát triển sản phẩm và khai thác giá trị gia tăng.
Nhưng khi khâu chế biến tăng nhanh hơn nhiều lần so với hạt tươi, câu chuyện nguồn nguyên liệu cũng trở nên cấp thiết hơn. Đây không đơn thuần là vấn đề có bao nhiêu hécta mắc ca, mà là bao nhiêu diện tích thực sự bước vào thời kỳ kinh doanh, cho sản lượng ổn định và tạo ra nguồn hạt đáp ứng được yêu cầu của nhà máy.
Người dân thu hoạch mắc ca tại Đắk Lắk. (Ảnh: Báo Đắk Lắk)
Việt Nam hiện có hơn 46.000 ha mắc ca. Nếu chỉ nhìn vào con số này, quy mô vùng trồng đã đủ lớn để tạo kỳ vọng về một ngành hàng có khả năng phát triển thành vùng nguyên liệu phục vụ chế biến và xuất khẩu.
Tuy nhiên, với một loại cây lâu năm như mắc ca, diện tích không thể lập tức chuyển thành sản lượng thương phẩm. Theo Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, cây mắc ca ghép có thể cho quả từ năm thứ ba, nhưng cần thêm thời gian để đạt năng suất cao và tiếp tục cải thiện sản lượng trong những năm sau.
Chính đặc điểm sinh học này tạo ra khoảng cách giữa tốc độ mở rộng diện tích và khả năng cung ứng nguyên liệu trên thực tế. Theo số liệu ngành nông nghiệp, dù cả nước đã có hơn 46.000 ha mắc ca, sản lượng năm 2025 mới ước hơn 20.000 tấn hạt tươi. Trong khi đó, năm 2024, Việt Nam vẫn phải nhập khoảng 3.500-4.000 tấn hạt mắc ca thô để phục vụ chế biến và tiêu dùng trong nước.
Lâm Đồng là một ví dụ rõ nét. Địa phương này có khoảng 16.000 ha mắc ca, nhưng diện tích đang trong thời kỳ kinh doanh chỉ khoảng 6.600 ha. Sản lượng năm 2025 đạt khoảng 13.700 tấn, tăng gần 50% so với năm trước.
Như vậy, quy mô vùng trồng mới chỉ là điều kiện ban đầu. Khả năng cung ứng thực tế còn phụ thuộc vào tuổi cây, năng suất, chất lượng hạt và khả năng tập hợp nguyên liệu từ các vùng sản xuất. Với doanh nghiệp chế biến, đây mới là những yếu tố quyết định khả năng duy trì hoạt động sản xuất ổn định.
Đặc biệt, sự tăng trưởng 346% của nhóm sản phẩm chế biến cho thấy nhu cầu đầu vào có thể tăng nhanh hơn tốc độ trưởng thành của vùng nguyên liệu. Khi doanh nghiệp chuyển từ bán hạt tươi sang sản xuất các sản phẩm như nhân sấy, sữa, dầu hoặc các dạng chế biến khác, yêu cầu về nguồn nguyên liệu không còn dừng ở số lượng.
Nguyên liệu phải đồng đều hơn về chất lượng, đáp ứng yêu cầu sản xuất và có khả năng cung cấp liên tục. Trong khi đó, vùng mắc ca của Việt Nam hiện vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Nhiều diện tích chưa bước vào giai đoạn cho năng suất ổn định, khiến bài toán thiếu hụt nguyên liệu cục bộ vẫn có thể xảy ra ngay cả khi tổng diện tích toàn ngành tiếp tục tăng.
Một doanh nghiệp chế biến hạt tại TP. Hồ Chí Minh cũng cho rằng, khi các sản phẩm mắc ca chế biến mở rộng, nhu cầu nguyên liệu ổn định hơn về cả sản lượng và chất lượng sẽ trở nên rõ rệt. Đây là một trong những nguyên nhân khiến nhập khẩu nguyên liệu vẫn tồn tại song song với quá trình mở rộng diện tích mắc ca trong nước.
Điều này đặt ra một nghịch lý đáng chú ý: Việt Nam đang tăng diện tích để xây dựng vùng nguyên liệu, nhưng trong giai đoạn hiện nay, chính các nhà máy chế biến lại có thể trở thành động lực làm gia tăng nhu cầu đối với nguồn hạt nhập khẩu. Khoảng trống đó chỉ được thu hẹp khi diện tích mới trồng thực sự bước vào thời kỳ kinh doanh và năng suất được nâng lên.
Chế biến sâu - Tăng giá trị, nhưng phải đi cùng tái cấu trúc vùng trồng
Ở chiều thị trường, triển vọng của mắc ca vẫn còn khá rộng. Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, đến năm 2030, thị trường được dự báo cần khoảng 220.000 tấn nhân mắc ca, tương đương khoảng 850.000 tấn hạt tươi.
Động lực tăng trưởng không chỉ đến từ nhu cầu sử dụng hạt nguyên mà còn từ xu hướng phát triển các sản phẩm thực phẩm giàu dinh dưỡng. Mắc ca có thể được chế biến thành nhân sấy, sữa, dầu và nhiều sản phẩm khác, qua đó mở rộng thị trường tiêu thụ và tăng giá trị trên cùng một đơn vị nguyên liệu.
Đây chính là điểm đáng chú ý trong sự thay đổi cơ cấu xuất khẩu hiện nay. Gần 16 triệu USD từ các sản phẩm chế biến trong 7 tháng, với mức tăng 346%, cho thấy doanh nghiệp đã bắt đầu khai thác mạnh hơn phần giá trị nằm sau khâu sản xuất hạt.
Nếu chỉ mở rộng xuất khẩu hạt tươi, dư địa tăng trưởng sẽ phụ thuộc nhiều vào sản lượng và giá nguyên liệu. Ngược lại, chế biến sâu cho phép doanh nghiệp tạo thêm giá trị từ sản phẩm, kéo dài vòng đời thương mại và mở rộng khả năng đáp ứng những phân khúc thị trường khác nhau.
Nhưng muốn đi theo hướng này, vùng nguyên liệu không thể tiếp tục phát triển chủ yếu theo chiều rộng. Sản xuất cần gắn với yêu cầu của nhà máy chế biến ngay từ đầu, từ giống, kỹ thuật canh tác, chất lượng hạt đến tiêu chuẩn thu hoạch và bảo quản.
Đây cũng là lý do yêu cầu về các thị trường như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và EU sẽ có ý nghĩa ngày càng lớn. Khi sản phẩm chế biến được đưa vào các thị trường có tiêu chuẩn cao, câu chuyện không còn chỉ là làm ra đủ hàng mà phải chứng minh được chất lượng và tính ổn định của nguồn nguyên liệu.
Theo định hướng của Hiệp hội Mắc ca Việt Nam, đến năm 2030, diện tích mắc ca có thể được nâng lên 130.000-150.000 ha, cùng mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu các sản phẩm từ hạt vượt 100 triệu USD. Hiệp hội đồng thời hướng tới việc hỗ trợ phát triển cây mắc ca tại các khu vực vùng cao, biên giới và vùng ít người, gắn với tạo sinh kế và giảm nghèo.
Tuy nhiên, việc mở rộng diện tích chỉ thực sự tạo ra giá trị khi đi cùng quá trình hình thành vùng nguyên liệu có tổ chức. Nếu diện tích tăng nhưng phần lớn nguyên liệu vẫn phân tán, chất lượng không đồng đều và liên kết giữa người trồng với doanh nghiệp chế biến còn lỏng lẻo, chi phí để thu gom và chuẩn hóa nguyên liệu sẽ tiếp tục là bài toán đối với doanh nghiệp.
Vì vậy, bước chuyển quan trọng của ngành mắc ca không chỉ nằm ở việc trồng thêm bao nhiêu hécta hay xuất khẩu thêm bao nhiêu tấn. Điều đáng quan tâm hơn là khả năng biến vùng trồng thành nguồn nguyên liệu ổn định cho chế biến, biến hạt thành sản phẩm có giá trị cao hơn và biến lợi thế về diện tích thành lợi thế về chuỗi giá trị.
Tốc độ tăng 346% của nhóm sản phẩm chế biến trong 7 tháng đầu năm là một tín hiệu cho thấy hướng đi này đã bắt đầu hình thành. Nhưng để duy trì đà tăng trong dài hạn, ngành mắc ca sẽ phải giải quyết đồng thời hai bài toán: làm cho vùng nguyên liệu trưởng thành nhanh hơn về năng suất, chất lượng và tính liên kết, đồng thời giúp doanh nghiệp đi sâu hơn vào chế biến và xây dựng thị trường. Khi hai mắt xích này kết nối được với nhau, lợi thế diện tích mới có thể chuyển thành giá trị xuất khẩu bền vững.
Hoàng Hậu