Bán lẻ Việt trước nguy cơ 'mất sân nhà'?

Trong bối cảnh sức mua phục hồi chậm, chi phí vận hành leo thang và áp lực cạnh tranh ngày càng gay gắt, thị trường bán lẻ Việt Nam đang chứng kiến làn sóng mua bán, sáp nhập diễn ra âm thầm nhưng quyết liệt. Đằng sau các thương vụ M&A được quảng bá như “tái cấu trúc để phát triển” là nguy cơ doanh nghiệp nội dần đánh mất quyền kiểm soát thị phần ngay trên chính thị trường trong nước.

Doanh nghiệp nội buộc phải “bán mình”?

Những năm gần đây, thị trường bán lẻ Việt Nam chứng kiến làn sóng mua bán, sáp nhập doanh nghiệp diễn ra ngày càng sôi động, trong đó dòng vốn ngoại giữ vai trò đáng kể trong nhiều thương vụ lớn. Xu hướng này không chỉ xuất hiện ở các lĩnh vực truyền thống như bất động sản, tài chính hay công nghệ, mà đang lan rộng sang bán lẻ và tiêu dùng, những ngành gắn trực tiếp với thị trường nội địa.

Theo số liệu thống kê mới nhất, trong 10 tháng đầu năm 2025, thị trường M&A tại Việt Nam ghi nhận 218 thương vụ với tổng giá trị khoảng 2,3 tỷ USD, phản ánh rõ sự chủ động của nhà đầu tư trong và ngoài nước, bất chấp bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều bất ổn.

Đáng chú ý, làn sóng này không chỉ thể hiện qua các thương vụ công khai, mà còn diễn ra âm thầm thông qua việc nắm giữ cổ phần chi phối, quyền phủ quyết hoặc kiểm soát các mắt xích then chốt như chuỗi cung ứng, hệ thống phân phối và dữ liệu khách hàng, những tài sản chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh dài hạn của doanh nghiệp.

Trong lĩnh vực bán lẻ, các tập đoàn đa quốc gia với lợi thế vốn lớn và khả năng tiếp cận nguồn tài chính quốc tế đã tận dụng hình thức này để mở rộng nhanh chóng quy mô hoạt động tại Việt Nam, từng bước gia tăng ảnh hưởng lên toàn bộ chuỗi giá trị.

Trong khi đó, các báo cáo nghiên cứu thị trường gần đây cho thấy quy mô thị trường bán lẻ Việt Nam tiếp tục mở rộng mạnh mẽ. Dự báo hết năm 2025, giá trị thị trường bán lẻ có thể đạt khoảng 338,7 tỷ USD, nhờ nhu cầu tiêu dùng nội địa duy trì đà tăng và sự phát triển của các mô hình bán lẻ hiện đại. Chính sức hấp dẫn này khiến thị trường Việt Nam trở thành mục tiêu chiến lược trong kế hoạch mở rộng của nhiều tập đoàn bán lẻ quốc tế.

Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng ấn tượng là áp lực ngày càng lớn đè lên vai doanh nghiệp nội. Biên lợi nhuận bán lẻ vốn đã mỏng nay tiếp tục bị bào mòn bởi chi phí thuê mặt bằng, logistics, quản trị tồn kho, nhân sự và yêu cầu đầu tư ngày càng cao cho công nghệ.

Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan khi không gọi vốn thì khó trụ vững, nhưng gọi vốn lại đồng nghĩa với việc phải chia sẻ, thậm chí đánh mất quyền tự quyết trong chiến lược kinh doanh.

Khoảng cách về khả năng tiếp cận nguồn vốn dài hạn, năng lực quản trị chuỗi phức tạp và khai thác dữ liệu người tiêu dùng so với các tập đoàn đa quốc gia có kinh nghiệm toàn cầu và nền tảng công nghệ vượt trội đang ngày càng rõ nét. Trong bối cảnh đó, M&A không ít khi trở thành lựa chọn mang tính sống còn đối với các thương hiệu bán lẻ nội địa.

Hệ lụy dài hạn và câu hỏi giữ sân nhà cho bán lẻ Việt

Trên bề mặt, nhiều thương vụ mua bán, sáp nhập trong lĩnh vực bán lẻ được giới thiệu như sự kết hợp “đôi bên cùng có lợi”, giúp doanh nghiệp nội mở rộng quy mô, cải thiện quản trị và nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít thương hiệu Việt sau M&A dần biến mất khỏi thị trường hoặc chỉ còn tồn tại trên danh nghĩa.

Trong nhiều trường hợp, quyền quyết định chiến lược kinh doanh, danh mục hàng hóa, chính sách giá và hệ thống phân phối đã rơi vào tay đối tác nắm cổ phần chi phối, khiến vai trò của doanh nghiệp Việt ngày càng mờ nhạt trong chính chuỗi giá trị mà mình từng gây dựng.

Các chuyên gia của KPMG từng lưu ý rằng M&A trong lĩnh vực bán lẻ không chỉ là câu chuyện góp vốn hay mở rộng thị phần, mà cốt lõi nằm ở việc kiểm soát các tài sản chiến lược như hệ thống phân phối, dữ liệu khách hàng và hành vi tiêu dùng. Khi những “lõi cứng” này rơi vào tay nhà đầu tư nắm quyền chi phối, doanh nghiệp nội rất dễ bị đẩy vào vị thế phụ thuộc, dù thương hiệu vẫn còn tồn tại trên thị trường.

Khi các chuỗi bán lẻ lớn do nhà đầu tư nước ngoài sở hữu hoặc kiểm soát mở rộng nhanh chóng, doanh nghiệp nội nhỏ và vừa ngày càng bị đẩy ra khỏi cuộc chơi. Không chỉ đối mặt nguy cơ mất thị phần, nhiều doanh nghiệp Việt còn chịu sức ép ngày càng lớn trong chuỗi cung ứng, từ việc bị ép chiết khấu cao, thu hẹp không gian phân phối đến việc hạn chế tiếp cận dữ liệu người tiêu dùng.

Theo phân tích của các chuyên gia kinh tế thuộc Economica Việt Nam, rủi ro lớn nhất không nằm ở số lượng thương vụ M&A, mà ở mức độ tập trung thị trường sau sáp nhập, khi quyền lực phân phối dần rơi vào tay một số ít “người chơi” có tiềm lực vượt trội.

Về dài hạn, nếu xu hướng này tiếp diễn, thị trường bán lẻ Việt Nam có thể rơi vào tình trạng phụ thuộc ngày càng lớn vào các tập đoàn nước ngoài, ngay cả ở những phân khúc từng là thế mạnh của doanh nghiệp nội địa.

VCCI từng cảnh báo rằng khi doanh nghiệp Việt không còn làm chủ hệ thống phân phối, khả năng đưa hàng hóa nội địa đến tay người tiêu dùng sẽ bị thu hẹp, kéo theo nguy cơ suy giảm năng lực cạnh tranh nội sinh của nền kinh tế.

Một vấn đề đáng chú ý là khung pháp lý giám sát hoạt động M&A trong lĩnh vực bán lẻ hiện vẫn tồn tại những khoảng trống, đặc biệt liên quan đến kiểm soát tập trung kinh tế, chống độc quyền và bảo vệ doanh nghiệp trong nước.

Việc thẩm định các thương vụ hiện chủ yếu tập trung vào yếu tố tài chính và tuân thủ thủ tục, trong khi tác động dài hạn tới cấu trúc thị trường, năng lực cạnh tranh quốc gia và chủ quyền kinh tế chưa được xem xét một cách đầy đủ và toàn diện.

Để không trở thành “người làm thuê trên chính thị trường của mình”, doanh nghiệp bán lẻ Việt cần chủ động đẩy nhanh quá trình tái cấu trúc, đầu tư nghiêm túc vào quản trị, công nghệ và xây dựng chuỗi cung ứng nội địa bền vững.

Song song với đó, rất cần những chính sách hỗ trợ thực chất về vốn, mặt bằng, dữ liệu người tiêu dùng và các cơ chế bảo vệ cạnh tranh lành mạnh, nhằm tạo thế cân bằng hơn trong cuộc cạnh tranh ngày càng khốc liệt trên thị trường bán lẻ Việt Nam.

Quang Anh