Sau chu kỳ tín dụng tăng nhanh, áp lực nợ xấu đặt ra yêu cầu thiết về chất lượng tăng trưởng. Khả năng kiểm soát rủi ro quyết định sức bền của ngân hàng.
Tăng trưởng tín dụng và khoảng trống chất lượng tài sản
Trong nhiều năm, tăng trưởng tín dụng luôn được xem là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy lợi nhuận của các ngân hàng và cung ứng vốn cho nền kinh tế. Tuy nhiên, khi quy mô cho vay liên tục mở rộng, những rủi ro tích tụ phía sau các khoản tín dụng cũng bắt đầu bộc lộ rõ hơn. Bài toán của ngành ngân hàng vì thế không còn đơn thuần là mở rộng dư nợ, mà chuyển sang khả năng bảo đảm chất lượng tài sản và kiểm soát hiệu quả dòng vốn.
Theo phân tích của SGI Capital, báo cáo quý III/2026 cho thấy nợ nhóm 2 và nợ xấu (nhóm 3–5) tại các ngân hàng cùng tăng trong ba quý liên tiếp, tiến gần mức cao ghi nhận vào cuối năm 2022. Đáng chú ý, tỷ lệ bao phủ nợ xấu (LLR) đã giảm xuống mức thấp nhất trong vòng 10 năm, dù nhiều ngân hàng tăng mạnh trích lập dự phòng trong quý III.
Một chỉ báo khác cũng phản ánh áp lực thu hồi vốn là số tháng phải thu trung bình tăng lên 2,12 tháng, mức cao nhất trong vòng 5 năm. Những diễn biến này cho thấy rủi ro tín dụng không chỉ thể hiện qua số lượng khoản vay chuyển nhóm nợ, mà còn nằm ở tốc độ thu hồi vốn và khả năng xử lý các khoản vay đã phát sinh vấn đề.
Về bản chất, tăng trưởng tín dụng chỉ thực sự tạo ra giá trị khi dòng vốn được đưa vào những hoạt động có khả năng sinh lời và tạo ra dòng tiền để hoàn trả nghĩa vụ vay. Nếu tốc độ giải ngân vượt quá khả năng hấp thụ vốn của nền kinh tế, hoặc vốn tập trung quá lớn vào những lĩnh vực có tính chu kỳ cao, nguy cơ mất cân đối sẽ dần hình thành.
Chất lượng tín dụng - phép thử sức bền ngân hàng (Ảnh: PL)
Điều đáng lưu ý là nợ xấu thường không xuất hiện ngay tại thời điểm ngân hàng giải ngân. Một khoản vay có thể vẫn được thanh toán đúng hạn trong giai đoạn đầu nhờ dòng tiền kinh doanh, nguồn thu khác hoặc các cơ chế hỗ trợ lãi suất. Tuy nhiên, khi hoạt động sản xuất, kinh doanh suy yếu, thị trường tài sản giảm thanh khoản hoặc chi phí vốn tăng, khả năng trả nợ thực tế mới bộc lộ đầy đủ.
Đây chính là khoảng trễ của rủi ro tín dụng. Khi nợ xấu bắt đầu tăng rõ rệt, ngân hàng có thể đã đi qua một giai đoạn dài mở rộng cho vay với những tiêu chuẩn đánh giá rủi ro được xây dựng trên kỳ vọng thị trường thuận lợi.
Một điểm đáng chú ý khác là sự phân hóa trong cơ cấu tín dụng bất động sản. Theo số liệu được SGI Capital đề cập, đến hết quý III/2026, tín dụng dành cho hoạt động đầu tư, kinh doanh bất động sản, chủ yếu phục vụ phát triển dự án, tăng hơn 25%, cao hơn gấp hai lần tốc độ tăng trưởng tín dụng chung. Trong khi đó, nhu cầu vay mua nhà gần như đi ngang.
Sự chênh lệch này phản ánh dòng vốn ngân hàng đang tập trung nhiều hơn vào phía chủ đầu tư, trong khi sức mua từ người dân chưa phục hồi tương ứng. Khi nguồn cung dự án có xu hướng gia tăng trong giai đoạn 2027–2028, khả năng tiêu thụ sản phẩm sẽ trở thành yếu tố quan trọng quyết định dòng tiền trả nợ của doanh nghiệp.
Áp lực dự phòng và yêu cầu tái định vị chiến lược
Bất động sản đang trở thành một trong những khu vực cần được theo dõi sát sao khi đánh giá rủi ro tín dụng. Theo SGI Capital, dư nợ tín dụng liên quan đến lĩnh vực này đã vượt 25% tổng tín dụng, tương đương gần 40% GDP. Đây là tỷ trọng đáng kể, cho thấy mức độ liên kết giữa hoạt động ngân hàng và diễn biến thị trường bất động sản.
Rủi ro không chỉ đến từ khả năng trả nợ của chủ đầu tư mà còn liên quan trực tiếp đến giá trị tài sản bảo đảm. Trong điều kiện thị trường thuận lợi, bất động sản có thể được giao dịch tương đối dễ dàng, giúp doanh nghiệp thu hồi vốn và ngân hàng có thêm cơ sở xử lý tài sản khi khoản vay phát sinh vấn đề.
Ngược lại, khi thanh khoản suy giảm, thời gian bán tài sản kéo dài và giá trị tài sản có thể không còn tương xứng với mức định giá tại thời điểm cấp tín dụng. Khi đó, ngay cả những khoản vay có tài sản bảo đảm cũng không đồng nghĩa với khả năng thu hồi vốn đầy đủ và nhanh chóng.
Đặc biệt, nhóm nhà đầu tư sử dụng đòn bẩy tài chính trong các giai đoạn giá bất động sản tăng nóng 2021–2022 và 2024–2026 có thể chịu sức ép lớn hơn khi lãi suất tăng, trong khi thanh khoản và giá tài sản suy yếu. Những khoản vay từng được hỗ trợ bằng thời gian ân hạn lãi suất cũng có thể phát sinh áp lực khi chuyển sang giai đoạn trả nợ thực tế.
Với chủ đầu tư, việc kéo dài thời gian bán hàng đồng nghĩa với vốn bị mắc kẹt trong hàng tồn kho và chi phí tài chính tiếp tục gia tăng. Với người mua nhà, giá tài sản cao cùng nghĩa vụ trả nợ lớn khiến khả năng thanh toán trở nên nhạy cảm hơn trước biến động thu nhập. Hai áp lực này có thể cùng lúc tác động đến chất lượng danh mục cho vay của ngân hàng.
Không chỉ đối mặt với nguy cơ nợ xấu gia tăng, các tổ chức tín dụng còn phải giải quyết bài toán chi phí vốn và thanh khoản. Tăng trưởng huy động vốn chậm hơn tăng trưởng cho vay khiến khoảng cách giữa nguồn vốn đầu vào và nhu cầu sử dụng vốn cần được kiểm soát chặt chẽ hơn.
Trong khi đó, tiền gửi ngân hàng chủ yếu có kỳ hạn ngắn nhưng phải đáp ứng nhu cầu cho vay trung và dài hạn, đặc biệt đối với các dự án hạ tầng, bất động sản quy mô lớn. Sự chênh lệch kỳ hạn này khiến ngân hàng phải đối mặt với áp lực cân đối nguồn vốn, nhất là trong bối cảnh mặt bằng lãi suất huy động có xu hướng tăng.
Khi chi phí huy động vốn tăng, biên lãi ròng (NIM) có thể bị thu hẹp. Nếu đồng thời phải tăng trích lập dự phòng để xử lý các khoản vay có vấn đề, lợi nhuận ngân hàng sẽ chịu sức ép từ cả hai phía: doanh thu lãi giảm tốc và chi phí rủi ro tăng lên.
Theo nhận định của SGI Capital, áp lực chi phí dự phòng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả kinh doanh ngành ngân hàng từ quý IV/2026 và kéo dài sang năm 2027. Đây là thách thức đáng kể đối với những ngân hàng từng duy trì tốc độ tăng trưởng lợi nhuận cao nhờ mở rộng tín dụng trong các giai đoạn trước.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là gia tăng quy mô dự phòng mà còn phải thay đổi cách tiếp cận trong quản trị rủi ro. Ngân hàng cần đánh giá khách hàng dựa trên năng lực tạo dòng tiền thực tế, thay vì quá phụ thuộc vào giá trị tài sản bảo đảm hoặc triển vọng tăng giá của tài sản trong tương lai.
Đồng thời, việc kiểm soát mức độ tập trung tín dụng theo ngành nghề, phân khúc khách hàng và chu kỳ thị trường cần được đặt lên hàng đầu. Những khoản vay có thời hạn dài, dòng tiền phụ thuộc vào khả năng tiêu thụ sản phẩm hoặc tiến độ triển khai dự án cần được giám sát thường xuyên hơn.
Về dài hạn, đa dạng hóa nguồn vốn, nâng cao năng lực dự báo và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm sẽ là những yếu tố quan trọng giúp ngân hàng hạn chế rủi ro. Việc nhận diện sớm dấu hiệu suy giảm khả năng thanh toán có thể giúp tổ chức tín dụng chủ động cơ cấu khoản vay, làm việc với khách hàng và giảm thiểu tổn thất trước khi khoản nợ chuyển thành nợ xấu.
Sau một chu kỳ tăng trưởng tín dụng mạnh, ngành ngân hàng đang bước vào giai đoạn mà chất lượng tài sản có ý nghĩa quan trọng không kém quy mô dư nợ. Khả năng duy trì lợi nhuận trong thời gian tới sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào năng lực kiểm soát rủi ro, quản trị thanh khoản và hiệu quả thu hồi vốn. Đây cũng là phép thử đối với sức chống chịu của từng ngân hàng trước những biến động của nền kinh tế trong giai đoạn 2026–2027.
Phượng Hòa