Chợ truyền thống từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của người Việt, nơi chia sẻ và kết nói cộng đồng. Nhưng trong bối cảnh mới, trước sức ép từ siêu thị, và sự tăng tốc của bán lẻ trực tuyến, chợ truyền thống đang dần bị lép vế, thậm chí mất dần thị phần.
Thời gian gần đây báo chí đã nói nhiều về tình trạng “vắng khách” hay “ế ẩm”, đó là một thực tế đang diễn ra tại nhiều chợ truyền thống. Nguyên nhân thì có nhiều, nhưng theo các chuyên gia, sức ép từ các siêu thị, cửa hàng hiện đại; công nghệ và số hoá bán lẻ, bán hàng trực tuyến đang tăng tốc chóng mặt, tâm lý tiêu dùng của người dân thay đổi… là những căn nguyên dẫn đến tình nêu trên.
Vậy làm thế nào để chợ truyền thống tồn tại song hành cùng hệ thống bán lẻ hiện đại, siêu thị và hoà nhịp được với xu thế của số hoá trong lĩnh vực bán lẻ như hiện nay? Câu hỏi này cần lời giải từ nhiều phía, ở đó cần có sự đồng bộ từ chính sách hỗ trợ của Nhà nước và quyết tâm thay đổi để tạo cuộc chuyển mình từ chính các tiểu thương.
Trước nguy cơ bị thu hẹp
Bán lẻ trực tuyến đang phát triển với tốc độ chóng mặt, giờ đây không chỉ các sản thương mại điện tử, thương mại xã hội như TikTok, Facebook hay Youtube cũng từng bước trở thành kênh bán hàng quan trọng trong không gian bán lẻ trực tuyến. Điều này đang tạo sức ép lên chợ truyền thống khiến sức mua tại kênh bán lẻ này trở nên èo uột hơn bao giờ hết, thậm chí có nguy cơ đánh mất thị phần.
Trong khi đó, thói quen mua sắm và tâm lý tiêu dùng cũng đang thay đổi. Thay vì ra chợ, nhiều người thích tìm kiếm và mua hàng trực tuyến. Hiện nay, việc mua hàng online đang trở nên phổ biến, hầu như tất cả món hàng đều có thể bán online vì vừa tiết kiệm chi phí cố định, rủi ro giảm. Bên cạnh đó, xuất phát từ hành vi mua hàng, việc lựa chọn mua qua app (ứng dụng) hay thông qua các livestream trực tiếp trên Facebook, TikTok sẽ có nhiều mặt hàng, giá cả cũng phù hợp để so sánh lựa chọn. Từ việc tìm kiếm thông tin, so sánh lựa chọn đến quyết định mua thì trên mạng vẫn luôn thuận tiện hơn so với mua trực tiếp.
Theo ghi nhận của PV Thương Trường mới đây, nhiều tiểu thương tại một số chợ truyền thống ở Tp Vinh, tỉnh Nghệ An, cho rằng tình trạng vắng vẻ, kinh doanh ế ẩm đang diễn ra từ vài năm nay. Bà Đậu Thị Cát – chủ ki ốt vải tại chợ Vinh (Tp Vinh, Nghệ An), than thở mặt hàng vải thời trang bị ảnh hưởng nặng nề kể từ sau dịch Covid, đặc biệt là từ năm 2022 trở lại đây do người tiêu dùng mua sắm tiết kiệm và ưu tiên hàng hóa thiết yếu hơn. Xu hướng kinh doanh trên mạng xã hội, sàn online mạnh quá, mua bán dễ dàng với giá rẻ hơn nên những mối hàng cũ cứ phai dần.
“Nói chung các tiểu thương mất từ 30-50% lượng khách hàng sỉ so với trước đây, trong khi bán lẻ tại chợ thì bị sụt giảm nhiều hơn, đến 70%”, bà Cát chia sẻ.
Bà Đậu Thị Cát - chủ ki ốt vãi tại chợ Vinh (Nghệ An)
Thực tế này nếu diễn ra ngày càng rộng và lâu dài, tương lai của chợ truyền thống sẽ như thế nào? Nguy cơ bị thu hẹp và mất dần thị phần là rất lớn. Trước thực trạng này, một số tiểu thương đã chấp nhận sang nhượng ki ốt và tìm kiếm công việc khác hoặc chuyển đổi hình thức kinh doanh. “Cái khó ló cái khôn”, giữa lúc khó khăn ấy, nhiều tiểu thương đã thay đổi, chuyển từ thụ động chờ người mua sang chủ động tìm kiếm khách hàng.
Theo bà Nguyễn Thị Mậu – chủ ki ốt thực phẩm tương sống tại chợ Ga (TP Vinh, Nghệ An), cho biết: "Thời gian qua thấy khách đến chợ vắng quá, trong khi trên mạng hàng hoá bán la liệt, cái gì cũng có, thậm chí cả những thực phẩm tươi sống. Thấy người ta bán được, dì cũng học làm, con cái hướng dẫn thêm nên cũng đã tham gia hội nhóm bán thực phẩm trên mạng”.
“Những ngày đầu còn lúng túng không biết đăng cái gì, viết ra sao… lâu dần cũng thành quen, nên bây giờ ngoài bán trực tiếp tại chợ, cứ có hàng mới là dì lại đăng bán. Nói chung dì cũng bán được", bà Mậu chia sẻ.
Không chỉ ở Vinh (Nghệ An), nhiều tiểu thương ở các chợ truyền thống trên khắp cả nước cũng đang dần thay đổi, câu chuyện thích nghị với xu thế mới đang dần được định hình, nhiều tiểu thương cũng đang kết hợp giữa bán hàng trực tiếp với trực tuyến để thu hút khách hàng. Điểm đáng chú ý nhất là khi mới đây, với sự vào cuộc mạnh mẽ của cơ quan chức năng tại Tp Hồ Chí Minh, hy vọng sẽ là bước đệm tích cực giúp thay đổi nhận thức và tư duy bán hàng cho các tiểu thương, tạo cơ hội cho chợ truyền thống chuyển mình.
Thông tin từ cơ quan chức năng Tp Hồ Chí Minh, sắp tới, Sở Công Thương và Sở TT&TT Thành phố sẽ đẩy mạnh tập huấn, đào tạo cho thương nhân (tiểu thương), đưa hoạt động thương mại điện tử vào chợ truyền thống, cụ thể là chuỗi các hoạt động livestream tại chợ nhằm thu hút người tiêu dùng, gia tăng sức tiêu thụ sản phẩm. Thông qua các buổi livestream bán hàng trực tiếp tại chợ truyền thống như vừa qua tại thành phố này, đang cho thấy hướng đi tích cực, có thể là cú hích cho những thay đổi tiếp theo của chợ truyền thống trong bối cảnh hiện nay.
Chia sẻ với báo chí mới đây, chuyên gia kinh tế, TS Huỳnh Thanh Điền, cho rằng việc chuyển đổi hình thức này diễn ra đúng với quy luật, vì trong kinh doanh điều quan trọng là phải phù hợp với xu hướng. Người tiêu dùng hiện không mua ở chợ truyền thống như ngày xưa nên việc buôn bán cũng sẽ gặp khó khăn, còn nếu bán thì buộc phải trả tiền thuê mặt bằng, thuê nhân viên nên sẽ tốn chi phí, trong khi bán không được thì càng để lâu lỗ càng nhiều.
Do đó, “việc chuyển đổi sang hình thức online sẽ có nhiều cơ hội hơn là việc bán trực tiếp chờ khách đến mua, khách không đến thì không trụ được, khi nhu cầu không có thì buộc phải chuyển đổi là lẽ đương nhiên”, TS Điền nhấn mạnh.
Các tiểu thương, vai trò sống còn của truyền thống
Thực ra trong nhiều năm qua, chợ truyền thống đã có nhiều đổi mới, đặc biệt là diện mạo và hệ thống hạ tầng chợ đang được đầu tư hiện đại hơn. Tuy nhiên, trước sức ép của siêu thị, đại siêu thị và bán lẻ trực tuyến, câu chuyện không hẵn nằm ở hạ tầng và diện mạo, điều cốt lõi của câu chuyện này theo giới chuyên gia thương mại, “cần nhất là gia tăng sức cạnh tranh cho các tiểu thương”.
Sự tác động của nhân tố con người (ở đây muốn nói đến vai trò của các tiểu thương) có ý nghĩa quyết định đến toàn bộ cục diện trong câu chuyện chuyển mình của chợ truyền thống. Vì vậy, phát triển tư duy, nâng cao nhận thức và phương cách tiếp cận với những thay đổi trong hoạt động kinh doanh của các tiểu thương là điều hết sức quan trọng. Bởi họ mới chính là chủ nhân, người sẽ quyết định bán được hàng hay không dù ở cả phương diện trực tiếp hay trực tuyến.
Xin được nhấn mạnh, rằng chợ truyền thống được hình thành song song với quá trình phát triển của đất nước, là một phần của lịch sử và văn hóa. Chợ không chỉ là nơi giao dịch mua bán, mà còn trò chuyện, chia sẻ thông tin và tạo ra những mối quan hệ xã hội, hình thành nên một không gian đa dạng và sống động trong đời sống của người dân Việt Nam.
Theo số liệu của Nielsen, năm 2020, cả nước có khoảng 1,4 triệu cửa hàng tạp hóa và 9.000 chợ truyền thống. Đây vẫn là kênh phân phối hàng hóa quan trọng của nền kinh tế. Con số này sau đó tăng nhanh theo mức tăng dân số và tốc độ phát triển đô thị, đồng thời biến động trồi sụt theo tình hình kinh tế của từng giai đoạn. Trong hiện tại, nền tảng thương mại này chiếm khoảng 75% thị phần, và khoảng 80% doanh số bán lẻ.
Nhưng trước những “kẻ ăn thịt đồng loại”, ý nói đến sự lấn sân của siêu thị, cửa hàng hiện đại và nền tảng thương mại điện tử… đã ngày một ảnh hưởng sâu rộng đến các hoạt động của tiểu thương, lấy đi thị phần của họ. Trước sức ép đó, buộc tiểu thương phải nâng cao năng lực cạnh tranh để tồn tại và phát triển trong môi trường kinh doanh đang cạnh tranh vô cùng khốc liệt.
Các khảo sát và nghiên cứu trong thời gian gần đây, cho thấy, nhìn chung, đa phần tiểu thương nước ta đang ở mức thấp trong cả sáu lĩnh vực tác động đến năng lực cạnh tranh, đó là khả năng tiếp thị, khả năng tài chính, khả năng quản lý, uy tín thương hiệu, khả năng đáp ứng nhu cầu khách hàng, và cấp thiết nhất là khả năng đổi mới.
Và việc một số tiểu thương nước ta đã chọn công nghệ như một mặt trận ưu tiên đổi mới, làm cho gian hàng thực thể của họ thành gian hàng đa kênh, đồng thời hoạt động trong chợ và trên mạng, qua đó tăng cường khả năng tiếp thị và mở rộng thị trường từ trong khu chợ ra ngoài dân cư, thậm chí đến những nơi xa xôi nhờ sử dụng hệ thống shipper hiện hữu.
Vẫn biết rằng, cạnh tranh của chợ truyền thống trước các mô hình mới là chuyện tất yếu, nhưng không phải là không có lợi thế của riêng mình. Điều mà các tiểu thương cần khai thác có thể là thói quen mua sắm của người tiêu dùng. Và với lợi thế của văn hoa, lịch sử, chợ truyền thông cũng cần tạo điều kiện lôi kéo khách hàng bao gồm cả khách du lịch bằng văn hóa chợ.
Các chuyên gia, cho rằng giới tiểu thương nên chú ý tận dụng các ngõ ngách mà các công ty lớn không khai thác hoặc khó thâm nhập, đa dạng hóa sản phẩm, giá cả và chi phí bán hàng để tận dụng hết các phân đoạn thị trường, và mở rộng thị trường tạo tình trạng kinh doanh bền vững thông qua hệ thống đa kênh và nên thu hút khách bằng những giá trị độc đáo, đặc biệt trong lĩnh vực dịch vụ.
Ngoài ra, bằng cách cung cấp các lựa chọn mua sắm trực tuyến và trải nghiệm độc đáo tại cửa hàng, tiểu thương chợ truyền thống có thể thu hút khách hàng mới và giữ chân khách hàng hiện tại. Điều quan trọng đối với các tiểu thương là phải thích ứng với xu hướng thị trường đang thay đổi và nắm bắt các công nghệ mới để luôn phù hợp và thành công lâu dài.
Minh Đức