09:42 16/11/2026

Gỡ điểm nghẽn nguyên phụ liệu để ngành dệt may tận dụng hiệu quả các FTA

Sở hữu mạng lưới 18 hiệp định thương mại tự do (FTA), dệt may Việt Nam đang có nhiều điều kiện thuận lợi để mở rộng xuất khẩu và thâm nhập các thị trường lớn. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào nguyên phụ liệu nhập khẩu khiến doanh nghiệp gặp khó trong đáp ứng quy tắc xuất xứ, hạn chế khả năng tận dụng ưu đãi thuế quan và gia tăng giá trị nội địa.

Lợi thế FTA rộng mở nhưng tỷ lệ tận dụng ưu đãi còn thấp

Xuất khẩu dệt may Việt Nam tiếp tục duy trì đà tăng trưởng trong năm 2026. Trong 10 tháng, kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đạt khoảng 39,8 tỷ USD, tăng 4% so với cùng kỳ. Theo Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS), ngành đặt mục tiêu đạt 48 tỷ USD trong cả năm và có khả năng hoàn thành kế hoạch nếu duy trì kim ngạch xuất khẩu trên 4 tỷ USD mỗi tháng trong giai đoạn còn lại.

Động lực tăng trưởng không chỉ đến từ năng lực sản xuất và khả năng đáp ứng đơn hàng mà còn được hỗ trợ bởi mạng lưới các FTA mà Việt Nam tham gia. Với 18 hiệp định, doanh nghiệp dệt may có thêm cơ hội tiếp cận các thị trường lớn như EU, Canada, Hàn Quốc và nhiều đối tác thương mại khác thông qua những cam kết ưu đãi thuế quan.

Đáng chú ý, việc mở rộng quan hệ thương mại với khối EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein tiếp tục mở ra dư địa cho hàng dệt may Việt Nam tại những thị trường có yêu cầu cao về chất lượng và tiêu chuẩn sản phẩm. Năm 2025, xuất khẩu dệt may của Việt Nam sang khối này đạt khoảng 776 triệu USD.

Dệt may Việt Nam Gỡ điểm nghẽn nguyên liệu để khai thác lợi thế FTA
Nâng cao năng lực sản xuất, chủ động nguồn cung nguyên phụ liệu là yêu cầu quan trọng để ngành dệt may Việt Nam đáp tận dụng ưu đãi từ các FTA và gia tăng giá trị nội địa.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa cơ hội tiếp cận thị trường và khả năng khai thác ưu đãi vẫn còn đáng kể. Theo ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VITAS, tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi của ngành dệt may hiện mới đạt khoảng 15% đối với CPTPP và 30-35% đối với EVFTA.

Nguyên nhân quan trọng nằm ở yêu cầu về quy tắc xuất xứ. Với CPTPP, hàng may mặc phải đáp ứng quy tắc xuất xứ từ sợi trở đi, trong khi EVFTA áp dụng quy tắc từ vải trở đi. Điều này đồng nghĩa, dù doanh nghiệp thực hiện nhiều công đoạn sản xuất tại Việt Nam, sản phẩm vẫn có thể không đủ điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan nếu nguyên liệu đầu vào không đáp ứng yêu cầu xuất xứ của từng hiệp định.

Đây là nghịch lý đáng chú ý của ngành dệt may: năng lực gia công, sản xuất và xuất khẩu ngày càng được mở rộng, nhưng khả năng tận dụng đầy đủ lợi ích từ các FTA lại bị hạn chế bởi sự thiếu chủ động ở khâu nguyên liệu. Khi nguồn vải, sợi và phụ liệu phụ thuộc vào nhập khẩu, doanh nghiệp không chỉ gặp khó trong chứng minh xuất xứ mà còn phải đối mặt với biến động giá cả, thời gian giao hàng và rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, lợi thế thuế quan không còn là yếu tố bảo đảm sức cạnh tranh nếu doanh nghiệp chưa kiểm soát được đầu vào sản xuất. Bởi vậy, bài toán đặt ra không đơn thuần là mở rộng đơn hàng hay tăng công suất may mặc, mà phải từng bước nâng cao năng lực tham gia vào những công đoạn tạo giá trị gia tăng lớn hơn trong chuỗi cung ứng.

Tự chủ nguyên liệu là chìa khóa nâng giá trị nội địa

Mức độ phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài được thể hiện rõ qua số liệu nhập khẩu nguyên phụ liệu. Theo số liệu Hải quan Việt Nam được VITAS dẫn lại, trong 9 tháng năm 2026, ngành dệt may nhập khẩu 19,9 tỷ USD nguyên phụ liệu, tăng 5,5% so với cùng kỳ; riêng vải nguyên liệu chiếm tới 11,6 tỷ USD.

Quy mô nhập khẩu lớn cho thấy nguồn cung nguyên liệu trong nước vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu sản xuất. Đây không chỉ là vấn đề về cán cân thương mại mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ, kiểm soát chi phí và nâng tỷ lệ giá trị gia tăng của hàng hóa xuất khẩu.

Thực tế, khi phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, doanh nghiệp phải chịu thêm áp lực từ biến động giá, chi phí logistics và thời gian cung ứng. Trong trường hợp nguồn cung bị gián đoạn hoặc không đáp ứng yêu cầu về xuất xứ, khả năng thực hiện đơn hàng và tận dụng ưu đãi thuế quan cũng bị ảnh hưởng.

Trước thực trạng này, phát triển công nghiệp sợi, dệt và nhuộm được xem là hướng đi quan trọng để hoàn thiện chuỗi sản xuất trong nước. Một số dự án đầu tư quy mô lớn đã cho thấy xu hướng dịch chuyển theo hướng tăng năng lực cung ứng nguyên liệu.

Tháng 1/2025, Tập đoàn Thái Tuấn khánh thành nhà máy vải may mặc với tổng vốn đầu tư khoảng 4.380 tỷ đồng, công suất thiết kế 60 triệu mét vải cao cấp mỗi năm. Đến tháng 4/2025, Nhà máy Dệt nhuộm Ninh Thuận thuộc Tập đoàn Sudwoll (Đức) đi vào hoạt động với tổng vốn đầu tư hơn 21 triệu USD, chuyên sản xuất sợi lông cừu.

Những dự án này góp phần bổ sung năng lực sản xuất nguyên liệu trong nước, từng bước giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài. Tuy nhiên, để giải quyết căn cơ điểm nghẽn, việc đầu tư cần được triển khai đồng bộ giữa các công đoạn, từ sợi, dệt, nhuộm đến hoàn tất sản phẩm. Đặc biệt, phát triển công nghiệp nhuộm cần gắn với yêu cầu về công nghệ, xử lý môi trường và tiêu chuẩn sản xuất của các thị trường nhập khẩu.

Theo VITAS, tỷ lệ giá trị nội địa trong hàng dệt may xuất khẩu năm 2025 đạt khoảng 52%, cao hơn mức bình quân 47,8% giai đoạn 2016-2019. Ngành đặt mục tiêu nâng tỷ lệ này lên 60% vào năm 2030. Đây là chỉ dấu cho thấy yêu cầu chuyển dịch từ mô hình gia công phụ thuộc nguyên liệu bên ngoài sang chuỗi sản xuất có hàm lượng giá trị nội địa cao hơn đang ngày càng cấp thiết.

Ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương), cũng lưu ý nguyên liệu là một trong những điểm nghẽn cần ưu tiên tháo gỡ. Đáng chú ý, lợi thế thuế quan của Việt Nam so với Thái Lan, Malaysia và Indonesia tại một số thị trường đang dần thu hẹp khi các quốc gia này đẩy mạnh hội nhập thương mại.

Điều đó đặt doanh nghiệp trước yêu cầu phải nâng cao năng lực cạnh tranh thực chất thay vì chỉ dựa vào lợi thế về lao động, chi phí sản xuất hay ưu đãi thuế quan. Đa dạng hóa nguồn cung, tăng liên kết giữa doanh nghiệp dệt, nhuộm và may mặc, đồng thời thu hút đầu tư vào các khâu còn thiếu trong chuỗi giá trị sẽ là những hướng đi cần được chú trọng.

Bên cạnh nỗ lực đầu tư của doanh nghiệp, cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và địa phương trong phát triển hạ tầng công nghiệp hỗ trợ, cải thiện môi trường đầu tư và tháo gỡ những vướng mắc đối với các dự án sản xuất nguyên liệu. Việc hình thành các chuỗi cung ứng có khả năng truy xuất nguồn gốc, đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật và môi trường cũng cần được đặt song hành với mục tiêu nâng tỷ lệ nội địa hóa.

Về dài hạn, tự chủ nguyên liệu không đồng nghĩa với việc loại bỏ hoàn toàn nguồn cung nhập khẩu, mà là xây dựng năng lực sản xuất trong nước đủ mạnh, đồng thời đa dạng hóa đối tác cung ứng để giảm rủi ro. Khi chủ động hơn về sợi, vải và phụ liệu, doanh nghiệp sẽ có thêm dư địa đáp ứng quy tắc xuất xứ, tận dụng ưu đãi từ các FTA và nâng cao khả năng giữ lại giá trị trong nước. Đây chính là nền tảng để dệt may Việt Nam chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào gia công sang phát triển theo chiều sâu, củng cố vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hoàng Hậu (t/h)