Mức lãi thấp lúc ký hợp đồng có thể giúp người vay dễ quyết định mua xe, mua nhà, nhưng khoản nợ kéo dài nhiều năm còn phụ thuộc vào những kỳ điều chỉnh sau đó. Khi lãi suất thả nổi tăng mạnh, có khoản tiến sát 20%/năm, tiền trả ngân hàng trở thành sức ép lớn đối với ngân sách gia đình.
Dư nợ giảm, tiền lãi vẫn có thể tăng
Một chiếc ô tô phục vụ công việc, một căn nhà để ổn định cuộc sống thường được tính toán từ thu nhập hiện có và số tiền trả ngân hàng trong thời gian đầu. Tuy nhiên, với hợp đồng áp dụng lãi suất ưu đãi rồi chuyển sang thả nổi, phương án tài chính ấy có thể thay đổi đáng kể khi hết thời gian cố định.
Có thể hình dung áp lực này qua tình huống minh họa của anh Minh Thành, một người vay mua ô tô để kết hợp đi làm và nhận thêm chuyến ngoài giờ. Anh dành phần lớn tiền tích lũy cho khoản trả trước, phần còn thiếu vay ngân hàng trong bảy năm. Với lãi suất ưu đãi ban đầu, anh tính rằng thu nhập từ công việc chính đủ trả nợ, còn tiền chạy xe sẽ bù chi phí nhiên liệu, bảo dưỡng và tạo thêm một khoản dự phòng.
Nhưng khi bước vào giai đoạn thả nổi, phép tính không còn thuận lợi. Giả sử dư nợ còn 400 triệu đồng, lãi suất tăng từ 8% lên 16%/năm, tiền lãi quy đổi theo tháng tăng từ khoảng 2,67 triệu đồng lên 5,33 triệu đồng, chưa tính phần gốc phải trả. Nếu lãi suất lên 18%/năm, riêng tiền lãi đã khoảng 6 triệu đồng mỗi tháng. Số tiền thực tế còn phụ thuộc vào dư nợ từng ngày và phương pháp tính trong hợp đồng.
Trong khi đó, thu nhập từ chiếc xe không tăng tương ứng. Những tháng ít khách, xe phải sửa chữa hoặc người vay không thể nhận thêm chuyến, nguồn tiền dự kiến dùng để trả nợ lập tức bị hụt. Chiếc xe vẫn cần thiết cho công việc, nhưng chi phí sở hữu đã vượt xa tính toán lúc mua.
Áp lực tương tự xuất hiện với người vay mua nhà. Trong một tình huống minh họa khác, chị Thu Giang mua căn hộ bằng tiền tích lũy và khoản vay dài hạn, dự kiến dùng một phần thu nhập hằng tháng để trả ngân hàng. Gia đình lựa chọn căn hộ vừa khả năng chi trả theo mức lãi ưu đãi, đồng thời vẫn giữ khoản dành cho học hành của con và chi phí sinh hoạt.
Khi lãi suất điều chỉnh, phần dự phòng dần phải chuyển sang trả nợ. Với dư nợ 1 tỷ đồng, mỗi khi lãi suất tăng thêm 1 điểm phần trăm, tiền lãi quy đổi theo tháng tăng khoảng 833.000 đồng. Nếu tăng 4 điểm phần trăm, khoản phát sinh vào khoảng 3,33 triệu đồng mỗi tháng. Đây là số tiền đủ làm thay đổi đáng kể ngân sách của một gia đình có thu nhập cố định.
Điều khiến người vay dễ bị động là dư nợ gốc vẫn giảm sau từng kỳ thanh toán, nhưng số tiền lãi chưa chắc giảm theo. Khi tốc độ tăng lãi suất lớn hơn mức giảm dư nợ, chi phí lãi vẫn có thể đi lên. Cảm giác “đã trả được một thời gian mà tiền ngân hàng vẫn nặng hơn” vì thế có cơ sở từ chính cách vận hành của khoản vay.
Những điều chỉnh lãi suất cơ sở gần đây làm sức ép này rõ hơn. ACB được ghi nhận áp dụng mức lãi suất cơ sở 9,5%/năm từ ngày 1/10/2026. VPBank áp dụng biểu mới từ ngày 18/9/2026, trong đó một số nhóm khoản vay cá nhân có tài sản bảo đảm có mức cơ sở từ 11% đến 13,5%/năm, tùy điều kiện áp dụng. Techcombank cũng được ghi nhận điều chỉnh mức tham chiếu đối với các nhóm vay mua bất động sản, tiêu dùng thế chấp và ô tô.
Tuy nhiên, lãi suất cơ sở không đồng nghĩa với lãi suất cuối cùng khách hàng phải trả. Với khoản vay áp dụng công thức lãi suất tham chiếu cộng biên độ, chi phí thực tế còn phụ thuộc vào mức cộng thêm được ghi trong hợp đồng. Cùng một ngân hàng, khách hàng vay khác thời điểm, khác sản phẩm hoặc khác kỳ điều chỉnh có thể chịu mức lãi khác nhau.
Bởi vậy, những trường hợp lãi suất lên 16–18%, thậm chí tiến sát 20%/năm, cần được nhìn theo từng hồ sơ cụ thể. Không thể lấy mức lãi của một khoản vay để đại diện cho toàn bộ khách hàng, nhưng cũng không thể dùng mức bình quân của thị trường để làm nhẹ đi sức ép mà người vay đang chịu.
Mức lãi thấp lúc ký hợp đồng có thể giúp người vay dễ quyết định mua xe, mua nhà, nhưng khoản nợ kéo dài nhiều năm còn phụ thuộc vào những kỳ điều chỉnh sau đó.
Tính chi phí cả khoản vay, yêu cầu rõ từng điều khoản
Điểm yếu trong nhiều phương án vay trả góp nằm ở việc người vay dành quá nhiều sự chú ý cho lãi suất ban đầu. Một mức ưu đãi hấp dẫn có thể tạo cảm giác khoản nợ nằm trong khả năng kiểm soát, trong khi phần lớn thời gian trả nợ lại thuộc giai đoạn thả nổi.
Với hợp đồng kéo dài bảy, tám năm, sáu hoặc mười hai tháng ưu đãi chỉ chiếm một phần nhỏ. Khả năng trả nợ phải được đánh giá bằng dòng tiền trong những năm tiếp theo, khi lãi suất có thể thay đổi và thu nhập cũng không chắc giữ nguyên.
Trước hết, người vay cần xác định chính xác lãi suất sau ưu đãi được tính theo căn cứ nào. Đó có thể là lãi suất cơ sở do ngân hàng công bố, một mức tham chiếu riêng cho sản phẩm hoặc lãi suất tiền gửi của kỳ hạn xác định. Sau đó là biên độ cộng thêm, thời điểm điều chỉnh và các điều kiện để duy trì mức giá vốn đã thỏa thuận.
Đặc biệt, cần phân biệt việc lãi suất tham chiếu tăng với việc biên độ thay đổi. Đây là hai yếu tố khác nhau. Khi nhận thông báo tăng lãi, khách hàng nên yêu cầu ngân hàng giải thích bằng văn bản: mức tham chiếu mới là bao nhiêu, biên độ đang áp dụng thế nào, căn cứ điều khoản nào và bắt đầu tính từ ngày nào.
Các chi phí đi kèm cũng cần được đưa vào phép tính. Bảo hiểm tài sản, phí trả nợ trước hạn hoặc điều kiện sử dụng thêm dịch vụ có thể làm thay đổi tổng chi phí của khoản vay. Một mức lãi nhìn trên thông báo chưa phản ánh đầy đủ số tiền khách hàng phải bỏ ra để duy trì hợp đồng.
Với người đã vay, việc cần làm là lập lại bảng thu chi theo mức lãi hiện tại, đồng thời tính thêm phương án lãi suất tăng. Khoản trả ngân hàng phải được đặt cạnh chi phí sinh hoạt thiết yếu, học hành, chăm sóc sức khỏe và nghĩa vụ tài chính khác. Nếu chỉ đủ trả nợ trong tháng thu nhập thuận lợi nhất, phương án ấy đã thiếu khoảng an toàn.
Người mua xe để kinh doanh càng cần tính trên phần thu nhập còn lại sau chi phí vận hành. Doanh thu chạy xe không phải toàn bộ số tiền có thể dùng trả ngân hàng. Nhiên liệu, bảo dưỡng, bảo hiểm, khấu hao và những ngày xe ngừng hoạt động đều ảnh hưởng đến khả năng trả nợ.
Khi thấy dòng tiền bắt đầu căng, người vay nên làm việc sớm với ngân hàng để tìm hiểu phương án phù hợp. Trả bớt nợ gốc có thể giúp giảm tiền lãi, nhưng phải cân đối với phí trả trước hạn và nhu cầu giữ tiền dự phòng. Chuyển khoản vay sang ngân hàng khác cũng cần so sánh tổng chi phí, thời gian ưu đãi mới và mức lãi sau ưu đãi, tránh chỉ nhìn vào con số thấp được giới thiệu lúc đầu.
Về phía ngân hàng, thông tin về lãi suất thả nổi cần được trình bày rõ ngay từ khâu tư vấn. Bên cạnh mức ưu đãi, khách hàng cần được biết công thức tính lãi, mức tham chiếu đang áp dụng, biên độ và số tiền dự kiến phải trả khi lãi suất tăng. Những nội dung quyết định khả năng trả nợ không nên chỉ xuất hiện dưới dạng điều khoản dài mà người vay khó hình dung tác động.
Vay mua nhà, mua xe là quyết định kéo dài nhiều năm. Một khoản vay phù hợp phải giúp người vay duy trì được cuộc sống trong suốt thời gian trả nợ. Nếu chỉ tính được những tháng đầu, mức lãi ưu đãi có thể mở đường cho việc sở hữu tài sản, nhưng chưa bảo đảm người mua đủ sức giữ tài sản ấy về lâu dài.
Thanh Cao