Truy xuất nguồn gốc không chỉ là yêu cầu bắt buộc trong hội nhập mà đang trở thành công cụ chiến lược giúp nâng cao giá trị, niềm tin và sức cạnh tranh cho nông sản Việt Nam. Ứng dụng công nghệ số vào quá trình này đang mở ra cơ hội lớn, song cũng đặt ra nhiều thách thức về thể chế, năng lực tiếp cận và hỗ trợ doanh nghiệp, nông dân.
‘Bước đệm’ từ cơ chế cho nông sản minh bạch
Trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi cao về an toàn thực phẩm, minh bạch nguồn gốc và trách nhiệm chuỗi cung ứng, Chính phủ Việt Nam đã sớm nhận diện tầm quan trọng của hệ thống truy xuất nguồn gốc, coi đây là một trong những trụ cột để phát triển nền nông nghiệp hiện đại, bền vững và có trách nhiệm.
Nổi bật là các chính sách khuyến khích đầu tư vào nông nghiệp, đặc biệt tạo điều kiện thuận lợi để các doanh nghiệp, hợp tác xã ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc thông qua mô hình liên kết sản xuất – tiêu thụ được quy định rõ tại Nghị định số 57/2018/NĐ-CP.
Bên cạnh đó, có thể kể tới Nghị định 98/2018/NĐ-CP về hỗ trợ phát triển liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị cũng tạo hành lang pháp lý cần thiết để nông sản Việt tiếp cận thị trường trong và ngoài nước một cách minh bạch và có trách nhiệm.
‘Bước đệm’ từ cơ chế cho nông sản minh bạch
Những văn bản pháp quy này không chỉ củng cố nền tảng pháp lý mà còn đóng vai trò như bước đệm là “đòn bẩy chiến lược” thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ sản xuất manh mún sang mô hình nông nghiệp minh bạch, có truy xuất và kiểm soát chặt chẽ chất lượng sản phẩm.
Từ những pháp lý có tính nền tảng trên, một số địa phương đã nhanh chóng triển khai thực hiện và triển khai, áp dụng và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc sản phẩm hàng hoá. Đồng thời đẩy mạnh liên kết vùng, nhất là giữ các tỉnh thành, nhằm mở rộng chuỗi giá trị, giúp nông sản có thể tiếp cận các hệ thống siêu thị, chợ đầu mối, sàn TMĐT với tiêu chuẩn đồng bộ.
Nền tảng số là chìa khóa cho truy xuất nguồn gốc thông minh
Theo TS. Vũ Quế Anh, Vụ Khoa học và công nghệ các ngành kinh tế, kỹ thuật (Bộ KH&CN), trong bối cảnh tiêu dùng hiện đại, truy xuất nguồn gốc đóng vai trò như một “giấy thông hành” về niềm tin, giúp ngăn chặn gian lận thương mại, đảm bảo an toàn thực phẩm và nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm nông nghiệp.
TS. Quế Anh nhấn mạnh: “Truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp người tiêu dùng yên tâm về chất lượng mà còn nâng cao thương hiệu cho doanh nghiệp. Ứng dụng công nghệ thông tin, mã số mã vạch chuẩn quốc tế sẽ giúp hình thành hệ thống thông tin nhanh chóng, chính xác và đáng tin cậy, tạo điều kiện xuất khẩu”,
Thực tế, nhiều doanh nghiệp Việt đã chủ động đầu tư hệ thống truy xuất nguồn gốc theo chuẩn quốc tế, tích hợp các công nghệ như QR code, blockchain, AI phân tích dữ liệu và các nền tảng điện toán đám mây. Nhờ đó, từ khâu gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch, sơ chế đến vận chuyển, phân phối đều được ghi lại minh bạch và có thể truy cập ngay tức thì bằng thiết bị di động.
Một số các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp cũng nhấn mạnh: Truy xuất nguồn gốc đang trở thành điểm giao thoa giữa công nghệ và nhu cầu thị trường. Trong nền kinh tế số, doanh nghiệp nào ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc tốt sẽ có lợi thế cạnh tranh rất lớn.
Chuyển đổi số giúp số hóa toàn bộ quá trình sản xuất, phân phối, bán hàng. Doanh nghiệp có thể kết nối với cổng truy xuất nguồn gốc quốc gia, truy cập và cập nhật dữ liệu sản phẩm theo thời gian thực.
Người làm nông cần nhiều sự hỗ trợ hơn nữa
Mới đây, theo thông tin từ Hội Nông dân TP. Hồ Chí Minh, việc ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp nâng cao năng suất, tiết kiệm chi phí sản xuất mà còn mở ra cơ hội tiếp cận thị trường mới cho người nông dân và Hợp tác xã, Đặc biệt, công nghệ giúp họ quản lý rủi ro tốt hơn, nâng cao trình độ, kết nối trực tiếp với khách hàng thay vì qua trung gian.
Thực tế cho thấy năng lực tiếp cận công nghệ của người nông dân và Hợp tác xã còn hạn chế, cả về tài chính lẫn kỹ thuật. Phần lớn các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ chưa đủ điều kiện để đầu tư hệ thống truy xuất nguồn gốc, chưa kể thiếu kỹ năng số, trình độ quản trị sản xuất hiện đại.
Để khắc phục tình trạng “thiếu và yếu” trong việc triển khai truy xuất nguồn gốc, các chuyên gia cho rằng, cần một giải pháp tổng thể và đồng bộ, từ chính sách, công nghệ đến nhân lực và hỗ trợ tài chính.
Trước hết, các bộ ngành cần phổ biến tiêu chuẩn quốc gia, quy chuẩn kỹ thuật về truy xuất nguồn gốc đến doanh nghiệp và nông dân, đi kèm tài liệu hướng dẫn cụ thể. Thứ hai, cần có chính sách tín dụng ưu đãi, hỗ trợ tài chính để doanh nghiệp và hợp tác xã đầu tư hệ thống truy xuất nguồn gốc, nhất là ở giai đoạn đầu khi họ còn dè dặt và thiếu niềm tin về hiệu quả đầu tư.
Song song đó, các địa phương nên phối hợp tổ chức đào tạo chuyển giao công nghệ, hỗ trợ kỹ thuật vận hành nền tảng truy xuất nguồn gốc, đồng thời giám sát việc thực hiện truy xuất một cách minh bạch, chống gian lận tem nhãn, mã QR giả.
Hiện tại, phần lớn giải pháp truy xuất nguồn gốc đang sử dụng mã QR Code – dạng mã hóa điện tử có thể dán trực tiếp lên bao bì sản phẩm. Người tiêu dùng có thể quét mã này bằng ứng dụng truy xuất nguồn gốc hoặc ứng dụng phổ thông như Zalo, Viber, Camera điện thoại để biết toàn bộ quy trình sản xuất, vận chuyển, bảo quản sản phẩm.
Rộng cửa hội nhập cho nông sản Việt vươn tầm
Truy xuất nguồn gốc không chỉ là yêu cầu bắt buộc của thị trường quốc tế mà còn đang trở thành chìa khóa để nâng cao giá trị nông sản Việt, đặc biệt trong bối cảnh CPTPP, EVFTA và nhiều FTA thế hệ mới yêu cầu minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng.
Việc ứng dụng công nghệ vào truy xuất nguồn gốc sẽ giúp nông sản Việt thoát khỏi tình trạng bị đánh đồng về chất lượng, tránh rào cản kỹ thuật và mở rộng thị phần tại các thị trường khó tính như EU, Mỹ, Nhật Bản…
Đồng thời, trong nước, hệ thống truy xuất nguồn gốc sẽ góp phần chống gian lận thương mại, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo vệ người tiêu dùng và xây dựng thị trường tiêu dùng có trách nhiệm.
Sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế số và yêu cầu cao từ thị trường đã biến truy xuất nguồn gốc trở thành một đòi hỏi tất yếu, không thể chậm trễ. Để không bị “bỏ lại phía sau”, ngành nông nghiệp cần coi truy xuất nguồn gốc là một phần không thể thiếu trong chiến lược sản xuất – kinh doanh – hội nhập.
Điều quan trọng là không để nông dân và doanh nghiệp nhỏ lẻ đứng ngoài cuộc chơi công nghệ. Chỉ khi có sự vào cuộc đồng bộ từ Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức hỗ trợ, truy xuất nguồn gốc mới thực sự phát huy vai trò là “người gác cổng” cho chất lượng và thương hiệu nông sản Việt trên thị trường toàn cầu./.
Hải Bình