Cơ chế phân bổ lượng gạo trong các hợp đồng xuất khẩu tập trung được điều chỉnh theo hướng xác định rõ hơn quyền thực hiện của thương nhân đầu mối. Theo quy định mới, thương nhân được chỉ định làm đầu mối có thể trực tiếp thực hiện 20% lượng gạo trong hợp đồng tập trung, trong đó tỷ lệ phân bổ giữa thương nhân trực tiếp ký kết và các đầu mối còn lại được xác định theo một cơ chế cụ thể.
Quy định này được thực hiện theo Thông tư số 65/2026/TT-BCT của Bộ Công Thương, có hiệu lực từ ngày 1/10/2026, quy định một số nội dung về kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu gạo, chế độ báo cáo và đánh giá mức độ tín nhiệm của thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo.
Việc quy định cụ thể tỷ lệ thực hiện hợp đồng giúp làm rõ hơn trách nhiệm và quyền lợi của các thương nhân đầu mối trong từng đợt giao dịch, đồng thời tạo cơ sở để tổ chức việc chuẩn bị nguồn hàng và thực hiện hợp đồng tập trung.
Hoạt động bốc xếp gạo xuất khẩu tại cảng, khâu cuối trong chuỗi thực hiện các hợp đồng đưa gạo Việt Nam ra thị trường quốc tế.
Làm rõ cơ chế phân bổ giữa các thương nhân đầu mối
Theo Thông tư 65/2026/TT-BCT, việc chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng tập trung được thực hiện căn cứ các tiêu chí quy định tại Nghị định số 365/2026/NĐ-CP.
Trong trường hợp một thị trường có từ hai thương nhân trở lên được chỉ định làm đầu mối nhưng mỗi đợt giao dịch chỉ có một thương nhân trực tiếp tham gia ký kết và giao dịch hợp đồng, cơ chế đầu mối luân phiên được áp dụng.
Cách thức này nhằm xác định rõ thương nhân thực hiện vai trò đầu mối trong từng đợt, đồng thời hạn chế việc cùng lúc có nhiều thương nhân tham gia trực tiếp một giao dịch tập trung. Thông tư cũng quy định trình tự thực hiện cơ chế luân phiên, trách nhiệm của thương nhân đến lượt tham gia và phương án xử lý nếu thương nhân được xác định làm đầu mối không tham gia đợt giao dịch.
Đáng chú ý, thương nhân đầu mối được trực tiếp thực hiện 20% lượng gạo trong hợp đồng tập trung. Trong phần này, thương nhân đầu mối trực tiếp ký kết hợp đồng được thực hiện 2/3 số lượng, tương đương khoảng 13,33% tổng lượng gạo của hợp đồng. Phần 1/3 còn lại, tương đương khoảng 6,67% tổng lượng hợp đồng, được phân bổ đều cho các thương nhân đầu mối không trực tiếp ký kết.
Việc quy định tỷ lệ cụ thể giúp giảm khoảng trống trong khâu phân bổ lượng hàng sau khi hợp đồng tập trung được giao dịch. Đồng thời, cơ chế này tạo sự phân biệt về trách nhiệm giữa thương nhân trực tiếp ký kết hợp đồng và các thương nhân cùng được chỉ định làm đầu mối nhưng không trực tiếp ký kết trong từng đợt.
Tuy nhiên, tỷ lệ được phân bổ không đồng nghĩa với việc các thương nhân được miễn các yêu cầu liên quan đến chất lượng, nguồn gốc, tiến độ giao hàng hay các nghĩa vụ khác theo hợp đồng và quy định pháp luật. Việc thực hiện trên thực tế vẫn phụ thuộc vào phương án giao dịch, nguồn hàng và các điều kiện cụ thể của hợp đồng tập trung.
Phân bổ theo mức độ tín nhiệm sẽ là bước thay đổi tiếp theo
Một điểm đáng chú ý trong cơ chế mới là việc đánh giá mức độ tín nhiệm của thương nhân xuất khẩu gạo được đưa vào hệ thống quy định. Theo thông tin được Bộ Công Thương công bố, cơ chế phân bổ chỉ tiêu theo mức độ tín nhiệm sẽ được áp dụng từ năm 2028.
Điều này cho thấy việc tham gia hoạt động xuất khẩu gạo theo cơ chế tập trung không chỉ được nhìn ở năng lực giao dịch, mà còn đặt ra yêu cầu về quá trình tuân thủ và thực hiện nghĩa vụ của thương nhân.
Trong thời gian trước khi cơ chế phân bổ theo mức độ tín nhiệm được áp dụng, các thương nhân đầu mối vẫn phải thực hiện những trách nhiệm được quy định trong Thông tư 65/2026/TT-BCT. Trong đó có việc xây dựng phương án giao dịch, theo dõi diễn biến thị trường, chuẩn bị nguồn hàng và tổ chức thực hiện hợp đồng tập trung.
Đây là những khâu có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng thực hiện hợp đồng. Thương nhân trực tiếp ký kết không chỉ đảm nhận vai trò giao dịch mà còn phải chuẩn bị phương án để bảo đảm việc thực hiện hợp đồng theo các điều kiện đã được xác lập. Các thương nhân đầu mối không trực tiếp ký kết cũng có trách nhiệm phối hợp và chuẩn bị nguồn hàng theo phân công.
Từ góc độ quản lý, việc gắn cơ chế phân bổ trong tương lai với mức độ tín nhiệm có thể tạo thêm cơ sở để phân biệt năng lực và mức độ tuân thủ của các thương nhân. Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế này sẽ phụ thuộc vào tiêu chí đánh giá, cách thức thu thập dữ liệu và quy trình áp dụng được cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn, triển khai.
Trong ngắn hạn, quy định 20% giúp xác định rõ phần lượng hàng mà nhóm thương nhân đầu mối được trực tiếp thực hiện trong hợp đồng tập trung. Về dài hạn, việc chuyển sang cơ chế phân bổ dựa trên mức độ tín nhiệm từ năm 2028 sẽ đặt trọng tâm lớn hơn vào năng lực thực hiện, mức độ tuân thủ và trách nhiệm của từng thương nhân.
Như vậy, thay đổi trong cơ chế quản lý xuất khẩu gạo không chỉ nằm ở tỷ lệ phân bổ hàng hóa mà còn hướng tới việc xác lập rõ hơn vai trò của thương nhân đầu mối trong toàn bộ quá trình từ giao dịch, chuẩn bị nguồn hàng đến thực hiện hợp đồng. Đây sẽ là cơ sở để cơ chế xuất khẩu tập trung vận hành theo hướng minh bạch hơn về trách nhiệm giữa các bên tham gia.
Nhật Hạ