Hàng loạt sạp chợ cửa đóng then cài thay thế cho nhịp sống buôn bán tấp nập thường thấy trước kia. Phải chăng, sự "đóng băng" này là phản ứng của tiểu thương trước những đợt kiểm tra gắt gao về nguồn gốc hàng hóa, hóa đơn chứng từ, và áp lực chuyển đổi sang môi trường số minh bạch hơn?
Chỉ trong nửa tháng qua, 36 vụ với 119 bị can liên quan các tội buôn lậu, gian lận thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả đã bị các cơ quan phát hiện, xử lý ở 24 địa phương cho thấy tình hình buôn bán hàng lậu, hàng giả vẫn diễn biến phức tạp.
Đáng chú ý, nhiều tiểu thương còn cố tình đối phó lực lượng chức năng bằng cách ẩn mình trên các sàn thương mại điện tử, hoặc có tình trạng đóng cửa hàng loạt tại nhiều địa phương để tránh né kiểm tra đột xuất.
Tạm ẩn mình trước áp lực minh bạch
Nhiều tiểu thương cho biết đang chịu nhiều “áp lực” trong kinh doanh bởi sự lên ngôi của thương mại điện tử cũng như việc tăng cường kiểm tra nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa của cơ quan chức năng và mới nhất là quy định bắt buộc triển khai hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền.
Điển hình tại chợ Tam Bạc (quận Hồng Bàng, TP. Hải Phòng) - một khu chợ được mệnh danh “thủ phủ” thời trang giá rẻ của thành phố Cảng, tuy nhiên trong giai đoạn từ cuối tháng 5/2025 đến nay, chợ vắng lặng bất thường khi nhiều cửa hàng đồng loạt đóng cửa.
Qua tìm hiểu, nguyên nhân chủ yếu là do tư thương, chủ sạp hàng lo ngại các đợt kiểm tra của lực lượng chức năng liên quan đến hóa đơn và nguồn gốc hàng hóa. Nhiều tiểu thương cho biết họ tạm thời ngừng kinh doanh để tránh rủi ro bị xử phạt.
Nhiều gian hàng tại chợ Tam Bạc (TP. Hải Phòng) đóng cửa im lìm (Ảnh: Phương Anh)
Trao đổi cùng chị Huyền (Quận Hồng Bàng, TP. Hải Phòng) - người dân sống tại khu vực cho hay, nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng “tạm đóng cửa kinh doanh” như hiện tại, có thể là biện pháp nhằm đối phó khi lực lượng quản lý thị trường đang triển khai đợt cao điểm kiểm tra, xử lý hàng giả, hàng lậu, hàng hóa không rõ nguồn gốc, hàng vi phạm vệ sinh an toàn thực phẩm.
Việc “ẩn mình” mặc dù là giải pháp tình thế nhưng lại đang phản ánh đậm nét sự chệch hướng trong văn hóa kinh doanh, khi việc tạm ngừng hoạt động không xuất phát từ chiến lược kinh doanh, mà là từ nỗi lo sợ bị phát hiện sai phạm.
Điều này còn cho thấy một bộ phận tiểu thương vẫn đang hoạt động trong “vùng xám”, nơi mà hàng hóa không rõ nguồn gốc, không hóa đơn, không truy xuất được trách nhiệm pháp lý.
Tại các chợ dân sinh cho đến các khu chợ lớn, tình trạng đóng cửa không chỉ khiến dòng tiền ngưng trệ, mà còn kéo theo hàng loạt hệ lụy dây chuyền: lao động thời vụ bị cắt giảm, vận chuyển đình trệ, nhà cho thuê mặt bằng mất nguồn thu, cả chuỗi cung ứng cũng bị xáo trộn nghiêm trọng.
Hình ảnh những dãy ki-ốt phủ bạt, khóa chặt cửa sắt đã không còn là hiện tượng cá biệt, mà trở thành một "bức tranh xám" cho thấy sự bối rối của thị trường bán lẻ truyền thống trong giai đoạn chuyển đổi.
Đặc biệt, không ít tiểu thương bày tỏ lo lắng về việc thiếu thông tin, thiếu kỹ năng sử dụng hóa đơn điện tử, hoặc sợ bị truy thu thuế do doanh thu thực tế vượt mức khai báo. Chính những nỗi lo này khiến họ chọn cách rút lui tạm thời, thay vì tìm hướng hợp pháp để tồn tại lâu dài, trong khi đó, việc thiếu các bước hỗ trợ kỹ thuật và tư vấn chuyên sâu từ phía các cơ quan chức năng khiến sự e dè càng bị kéo dài.
Và khi “ẩn mình” trở thành cách đối phó phổ biến, môi trường kinh doanh không chỉ kém minh bạch mà còn bị trì trệ, làm giảm lòng tin từ người tiêu dùng và cả những người kinh doanh chân chính. Tình trạng hiện nay đang đặt ra yêu cầu cấp bách: làm sạch thị trường không chỉ bằng chế tài mạnh tay, mà còn cần một chiến lược chuyển đổi có lộ trình rõ ràng, có hỗ trợ đồng hành cụ thể để thay vì “trốn tránh”, người kinh doanh có thể tự tin bước ra ánh sáng.
Cần một chiến lược chuyển đổi, không phải chỉ “ra quân”
Để thực sự “dọn sạch” hàng giả, gian lận thương mại và xây dựng một môi trường kinh doanh lành mạnh, Việt Nam cần nhiều hơn những đợt “ra quân” đột xuất.
Cần một chiến lược chuyển đổi số và chuyển đổi mô hình bán lẻ, trong đó các tiểu thương được hướng dẫn cách chứng minh nguồn gốc hàng hóa, hỗ trợ đăng ký kinh doanh đúng pháp luật, khuyến khích tham gia hệ thống thương mại chính quy. Quan trọng nhất phải có thời gian chuyển tiếp và đồng hành, thay vì đẩy hàng loạt người kinh doanh nhỏ lẻ vào thế đối đầu hoặc rút lui.
Theo Nghị định số 70/2025/NĐ-CP của Chính phủ, các hộ, cá nhân kinh doanh có quy mô lớn, doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên (khoảng 37.000 hộ) sẽ phải sử dụng HĐĐT kết nối dữ liệu trực tiếp với cơ quan thuế. Phần thuế phải nộp sẽ được tính trên doanh thu thực tế của hộ, cá nhân kinh doanh, thay thế cho mức thuế khoán trước đó.
Quy định này chủ yếu áp dụng với các ngành như nhà hàng, khách sạn, siêu thị, cửa hàng tiện lợi, bán lẻ tiêu dùng nhanh... Mục tiêu là đảm bảo mọi khoản thu đều được ghi nhận chính xác, chống thất thu ngân sách nhà nước và tạo sân chơi công bằng với các doanh nghiệp nộp thuế đầy đủ.
Yêu cầu về hóa đơn điện tử đang khiến nhiều hộ kinh doanh lúng túng
Tuy nhiên, việc triển khai hóa đơn điện tử và các quy định mới không thể chỉ dừng lại ở lời cam kết từ cơ quan chức năng. Thực tế cho thấy, nhiều tiểu thương đặc biệt là các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, lâu nay hoạt động theo hình thức truyền thống vẫn đang “mù mờ” trước khái niệm về hóa đơn điện tử, quy trình kê khai thuế, và cả cách thức chuyển đổi sang mô hình minh bạch hơn.
Họ không phản đối sự minh bạch, nhưng lo sợ cái mới, và chính nỗi sợ này, nếu không được hóa giải bằng hành động cụ thể sẽ có thể tạo ra một làn sóng phản ứng tiêu cực, kéo lùi quá trình hiện đại hóa thị trường.
Họ cần những mô hình “một kèm một”, có hướng dẫn chi tiết, đơn giản hóa thủ tục, hỗ trợ trên thực tế chứ không chỉ ở các văn bản hành chính hay tập huấn đơn thuần. Cùng với đó, hệ thống kê khai cần được thiết kế thân thiện hơn, đặc biệt với nhóm hộ kinh doanh nhỏ, người lớn tuổi - đối tượng ít có điều kiện tiếp cận công nghệ.
Trong bối cảnh thực tế, ta cần nhìn nhận sự "đóng băng" của các chợ truyền thống không chỉ là hiện tượng ngắn hạn do tác động của các chiến dịch kiểm tra, mà là dấu hiệu cảnh báo cho một quá trình chuyển đổi thiếu đồng bộ và chưa đủ thấu cảm.
Một chiến lược chuyển đổi bền vững cần được xây dựng dựa trên ba yếu tố: minh bạch, đồng hành và linh hoạt. Minh bạch để tạo công bằng, đồng hành để giảm thiểu phản ứng tiêu cực từ tiểu thương, và linh hoạt để thích ứng với đặc thù của từng ngành, từng địa phương.
Khi người bán không còn cảm thấy mình là đối tượng bị “siết”, mà là người được hỗ trợ để bước vào một sân chơi công bằng hơn, khi môi trường kinh doanh được làm sạch bằng cả sự cứng rắn lẫn tinh thần xây dựng, thì khi ấy, những khu chợ truyền thống sẽ không còn im lìm, mà có thể chuyển mình thành một phần tích cực của hệ sinh thái bán lẻ hiện đại.
Phương Anh