Triển khai hộ chiếu số cho sản phẩm không chỉ giúp cơ quan quản lý thuận tiện trong giám sát, mà còn góp phần bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và tăng cường sức cạnh tranh cho hàng hóa Việt Nam.
Truy xuất nguồn gốc số để đẩy lùi hàng giả, hàng nhái
Theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), khoảng 70% vụ vi phạm liên quan đến hàng giả, hàng nhái và hàng không rõ nguồn gốc xảy ra tại các chợ truyền thống và cửa hàng nhỏ lẻ.
Trong năm 2024, lực lượng quản lý thị trường xử lý hơn 47.000 vụ vi phạm; riêng 9 tháng năm 2025 đã phát hiện thêm hơn 15.000 vụ. Những con số này cho thấy yêu cầu cấp thiết phải chuẩn hóa và số hóa toàn bộ chuỗi cung ứng.
Tính đến cuối năm 2024, cả nước có 8.274 chợ, 276 trung tâm thương mại và 1.293 siêu thị. Tuy nhiên, chợ hạng I, II chủ yếu tập trung ở đô thị, trong khi chợ hạng III chiếm đa số tại khu vực nông thôn, miền núi. Sự chênh lệch về hạ tầng, quản trị và chất lượng dịch vụ đã tạo ra những khoảng trống khiến gian lận thương mại dễ dàng phát sinh.
Lực lượng Quản lý thị trường kiểm tra hàng giả, hàng nhái.
Song song với đó, sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử, dù mang lại nhiều tiện ích, lại trở thành mảnh đất màu mỡ để hàng giả, hàng nhái len lỏi, gây khó khăn trong công tác truy xuất nguồn gốc.
Để khắc phục tình trạng này, Chính phủ và các cơ quan chức năng đang đẩy mạnh xây dựng khung pháp lý đồng bộ, tạo cơ hội bứt phá cho chuyển đổi số. Trong đó, Luật Chất lượng sản phẩm hàng hóa (sửa đổi) năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, được xem là bước ngoặt quan trọng trong quản lý rủi ro và thúc đẩy số hóa lĩnh vực chất lượng sản phẩm.
Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho rằng, luật mới đã chuyển từ quản lý hành chính sang quản lý dựa trên mức độ rủi ro. Đặc biệt, việc luật hóa khái niệm “hộ chiếu số của sản phẩm” giúp cả người tiêu dùng lẫn cơ quan chức năng dễ dàng truy xuất nguồn gốc, nắm rõ quy trình sản xuất, cũng như đánh giá chất lượng sản phẩm.
Hệ thống truy xuất nguồn gốc số không chỉ nâng cao tính minh bạch, mà còn góp phần ngăn ngừa gian lận thương mại, củng cố niềm tin của người tiêu dùng với hàng Việt.
Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương cũng nhấn mạnh, nếu xây dựng được hệ thống quốc gia về truy xuất nguồn gốc, bất kỳ ai cũng có thể biết rõ sản phẩm xuất phát từ cơ sở sản xuất nào, đã được sản xuất bao nhiêu, hiện lưu thông ra sao và đang có mặt tại siêu thị nào. Qua đó, người dân dễ dàng đối chiếu để xác định sản phẩm có phải hàng giả hay không.
Minh bạch thương mại để bảo vệ người tiêu dùng
Bộ Công Thương đặt mục tiêu đến năm 2028, toàn bộ sàn thương mại điện tử, siêu thị và trung tâm thương mại đều phải hiển thị đầy đủ hộ chiếu số, mã QR và mã định danh sản phẩm. Đồng thời, 100% hoạt động kiểm tra của lực lượng quản lý thị trường sẽ ứng dụng công nghệ truy xuất và kết nối với cơ sở dữ liệu liên thông.
Trong lộ trình này, nhóm hàng hóa rủi ro cao như thực phẩm, dược phẩm, đồ chơi trẻ em, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, xăng dầu, điện tử, may mặc, rượu và thuốc lá sẽ phải áp dụng truy xuất bắt buộc.
Bên cạnh đó, Chính phủ định hướng xây dựng cổng truy xuất nguồn gốc quốc gia, kết nối đồng bộ với hệ thống của các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp, các sàn thương mại điện tử và tiến tới liên thông quốc tế, đặc biệt với các nước ASEAN và Liên minh châu Âu.
Triển khai hộ chiếu số cho sản phẩm không chỉ giúp cơ quan quản lý thuận tiện trong giám sát, mà còn góp phần bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và tăng cường sức cạnh tranh cho hàng hóa Việt Nam.
Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển Thị trường trong nước Bùi Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh, khi minh bạch hóa nguồn gốc hàng hóa, cần sự tham gia đồng bộ từ cộng đồng và người tiêu dùng.
Việc người dân quét mã và sử dụng sản phẩm sẽ đồng thời cung cấp dữ liệu cho lực lượng quản lý thị trường và cơ quan bảo vệ người tiêu dùng, qua đó nhanh chóng phát hiện, xử lý hàng giả, hàng nhái, không để tồn tại và lây lan.
Ngoài ra, việc thiết lập nền tảng truy xuất nguồn gốc quốc gia cũng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của nhiều bên, bởi hệ thống này sẽ liên thông với ngành tài chính, thuế, các cơ quan kiểm định, chứng nhận và logistics.
“Như vậy, hàng hóa lưu thông trong nước cũng phải đáp ứng tiêu chuẩn quản lý tương tự như hàng xuất khẩu. Điều này giúp khắc phục tình trạng hàng tiêu thụ nội địa bị buông lỏng, trong khi xuất khẩu lại được giám sát chặt chẽ”, ông Tuấn phân tích.
Các chuyên gia cho rằng, phát triển một hệ thống truy xuất nguồn gốc mang tầm quốc gia không chỉ giúp Việt Nam ứng phó hiệu quả với các biện pháp phòng vệ thương mại, mà còn khẳng định cam kết mạnh mẽ về minh bạch thương mại, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và thúc đẩy chuyển đổi số.
Đây sẽ là “chìa khóa” để Việt Nam tự tin gia nhập nhóm quốc gia xuất khẩu có trách nhiệm và minh bạch hàng đầu thế giới.
Quang Anh