Quảng cáo vốn là một phần không thể thiếu của thị trường. Một sản phẩm tốt cần được giới thiệu để người tiêu dùng biết đến, doanh nghiệp cần quảng bá để cạnh tranh và mở rộng thị trường. Nhưng với những sản phẩm liên quan trực tiếp đến sức khỏe, ranh giới giữa quảng bá và thổi phồng, giữa thuyết phục và đánh lừa người tiêu dùng trở nên đặc biệt đáng lo ngại.
Thực tế thời gian qua cho thấy không ít sản phẩm từng xuất hiện với hình ảnh hào nhoáng, câu chuyện đầy sức thuyết phục, được người nổi tiếng, người có ảnh hưởng hoặc những tài khoản mạng xã hội quảng bá dày đặc. Thế và sau một thời gian, cơ quan chức năng lại phát hiện sai phạm, thu hồi sản phẩm, xử phạt người bán hoặc thậm chí khởi tố vụ án.
Điều đáng nói, phía sau những quyết định xử lý ấy không chỉ là câu chuyện về một khoản tiền bị mất. Với thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sữa hay thực phẩm, hậu quả có thể liên quan trực tiếp đến sức khỏe, quá trình điều trị bệnh, sự phát triển của trẻ em và niềm tin của cả gia đình và xã hội.
Ranh giới giữa quảng bá và thổi phồng, giữa thuyết phục và đánh lừa người tiêu dùng trở nên đặc biệt đáng lo ngại (ảnh: Đinh Phương)
Quảng cáo ‘bóng bẩy’ đến những vụ việc gây chấn động
Rất nhiều vụ việc tương tự đã sảy ra, và một trong những bài học rõ nét là vụ kẹo rau củ Kera. Sản phẩm này từng được quảng bá mạnh trên mạng xã hội với sự tham gia của những người có lượng người theo dõi lớn. Tuy nhiên, sau quá trình điều tra, Bộ Công an xác định sản phẩm là hàng giả; hơn 135.000 hộp đã được bán ra thị trường trong thời gian từ tháng 12/2024 đến tháng 3/2025. Ngày 3/4/2025, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố vụ án về các hành vi “Sản xuất hàng giả là thực phẩm” và “Lừa dối khách hàng”.
Trước đó cũng có hàng loạt vụ việc khác được phanh phui, như đường dây 573 nhãn hiệu sữa bột giả, được sản xuất và tiêu thụ trong khoảng 4 năm, với doanh thu gần 500 tỷ đồng. Các sản phẩm được nhắm tới những nhóm khách hàng đặc thù như người tiểu đường, người suy thận, trẻ sinh non và phụ nữ mang thai.
Trong lĩnh vực thực phẩm bảo vệ sức khỏe, vụ Herbitech cũng gây chấn động khi cơ quan điều tra xác định doanh nghiệp đã sản xuất 67 loại sản phẩm là hàng giả. Danh mục trải rộng từ siro, sản phẩm hỗ trợ hô hấp, tiêu hóa đến các sản phẩm bổ huyết, bổ gan, hoạt huyết…, cho thấy hàng giả không chỉ núp dưới một vài thương hiệu mà có thể được tổ chức thành cả một hệ sinh thái sản phẩm.
Một vụ khác tại Santex và RQPHAR Việt cho thấy quy mô sản xuất còn đáng lo ngại hơn: cơ quan công an thu giữ gần 12 triệu viên thực phẩm chức năng và hơn 76.900 lít dung dịch dạng nước. Điều tra bước đầu xác định hàng chục triệu sản phẩm đã được đưa ra thị trường trong nhiều năm, với số tiền thu lợi được xác định ở mức hàng nghìn tỷ đồng.
Tại Thanh Hóa, hai đường dây sản xuất, buôn bán thuốc chữa bệnh và thực phẩm chức năng giả liên tỉnh. Cơ quan chức năng thu giữ hàng nghìn hộp thành phẩm, hơn 2,5 triệu viên nén và gần 22,5 tấn nguyên liệu. Đáng chú ý, một số sản phẩm giảm cân có chứa sibutramine, chất cấm có nguy cơ gây đột quỵ và suy tim.
Tại Hà Tĩnh, một đường dây sản xuất thuốc đông y giả cũng bị triệt phá sau khi các sản phẩm được quảng cáo trên mạng xã hội với những lời hứa “ăn ngon, ngủ ngon, tăng cân nhanh”. Kết quả giám định cho thấy sản phẩm không chứa thành phần thảo dược như công bố, thậm chí có những chất không được phép sử dụng.
Điểm chung đáng chú ý của các vụ án là hàng hóa không còn được bán theo cách truyền thống. Livestream, TikTok, sàn thương mại điện tử, quảng cáo bằng người có ảnh hưởng và những lời giới thiệu đánh trúng tâm lý chăm sóc sức khỏe đang trở thành “đường cao tốc” đưa sản phẩm tới người tiêu dùng. Khi niềm tin được tạo dựng nhanh hơn khả năng kiểm chứng, một sản phẩm có thể tạo thành “cơn sốt” trước khi cơ quan quản lý hoặc người tiêu dùng kịp nhận diện rủi ro.
Tuy vậy, nhưng người nổi tiếng không đồng nghĩa với chuyên gia kiểm nghiệm chất lượng. Một người có hàng triệu người theo dõi cũng không mặc nhiên có năng lực đánh giá thành phần, quy trình sản xuất hay mức độ an toàn của một sản phẩm.
Từ câu chuyện sữa bột giả cũng để lại bài học nghiêm trọng, trong trường hợp này, nỗi lo của người tiêu dùng càng lớn bởi sữa không phải sản phẩm mua theo tâm lý “thử xem có hiệu quả không”. Với trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người đang cần chế độ dinh dưỡng đặc biệt, chất lượng sản phẩm có thể ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe.
Ở lĩnh vực mỹ phẩm, Bộ Y tế cũng từng cảnh báo tình trạng hàng xách tay, hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc, không bảo đảm chất lượng và gian lận thương mại diễn biến phức tạp, có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe người sử dụng. Cơ quan quản lý yêu cầu tăng cường hậu kiểm, thu hồi, tiêu hủy mỹ phẩm nghi ngờ giả, không rõ nguồn gốc hoặc không đạt chất lượng; trường hợp có dấu hiệu tội phạm có thể chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra.
Những sự việc này cho thấy một thực tế: sản phẩm từng xuất hiện dày đặc trên thị trường không đồng nghĩa với việc sản phẩm đó chắc chắn an toàn hoặc mọi thông tin quảng cáo về nó đều đúng.
Khi quảng cáo đánh trúng nỗi sợ và khát vọng
Sức mạnh lớn nhất của quảng cáo không phải lúc nào cũng nằm ở thông tin về sản phẩm, mà nằm ở khả năng đánh trúng tâm lý người mua. Người có bệnh mong muốn khỏi nhanh. Người lớn tuổi lo ngại sức khỏe suy giảm. Cha mẹ muốn con cao lớn, khỏe mạnh. Phụ nữ muốn đẹp hơn, trẻ hơn. Người thừa cân muốn giảm cân nhanh. Người bận rộn muốn có một giải pháp đơn giản thay cho việc thay đổi chế độ ăn uống, vận động hay điều trị. Đó chính là “điểm yếu” dễ bị khai thác.
Một sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe nếu được quảng cáo theo hướng hỗ trợ sức khỏe sẽ khác hoàn toàn với việc tạo cảm giác rằng sản phẩm có thể chữa bệnh. Bộ Y tế nhiều lần khẳng định thực phẩm bảo vệ sức khỏe không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Cơ quan quản lý cũng cảnh báo những quảng cáo sử dụng hình ảnh bác sĩ, cơ sở y tế, lời chứng thực của bệnh nhân hoặc tuyên bố có thể điều trị bệnh là dấu hiệu cần đặc biệt cảnh giác.
Nguy hiểm nhất là khi người tiêu dùng tin vào quảng cáo đến mức bỏ qua tư vấn y tế. Một người mắc bệnh nhưng tin rằng chỉ cần dùng một loại thực phẩm chức năng là có thể khỏi bệnh có thể trì hoãn việc thăm khám. Một phụ huynh tin vào quảng cáo về một sản phẩm dinh dưỡng “vượt trội” có thể bỏ qua những yếu tố quan trọng hơn như chế độ ăn, giấc ngủ và tư vấn chuyên môn. Một người dùng mỹ phẩm tin vào những lời quảng cáo “trị nám”, “trị mụn”, “trắng cấp tốc” có thể phải trả giá bằng những tổn thương da khó hồi phục. Nói cách khác, thiệt hại lớn nhất đôi khi không nằm ở số tiền bỏ ra mua sản phẩm, mà nằm ở thời gian sức khỏe bị đánh mất.
Đáng chú ý, tình trạng quảng cáo sai sự thật không phải vấn đề mới. Bộ Y tế từng ghi nhận nhiều trường hợp thực phẩm bảo vệ sức khỏe bị quảng cáo như thuốc chữa bệnh, thậm chí sử dụng danh nghĩa cơ sở y tế, nhân viên y tế hoặc phản hồi giả để tạo lòng tin.
Nhưng môi trường mạng xã hội khiến vấn đề trở nên phức tạp hơn. Một quảng cáo sai có thể tiếp cận hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu người trong thời gian rất ngắn. Khi một nội dung bị gỡ xuống, nó có thể đã được sao chép sang hàng chục tài khoản khác. Đây là cuộc chạy đua mà cơ quan quản lý không thể chỉ dựa vào phương thức kiểm tra truyền thống.
Người tiêu dùng cần chủ động bảo vệ quyền lợi - Trước khi có sự vào cuộc từ cơ quan quản lý
Những năm gần đây, cơ quan chức năng đã tăng cường hậu kiểm, xử phạt và cảnh báo người tiêu dùng. Bộ Y tế cho biết ngành y tế hằng năm lấy và kiểm tra gần 38.000 mẫu thuốc lưu hành; năm 2024, tỷ lệ thuốc không đạt chất lượng là 0,45%, thuốc giả dưới 0,1%, đồng thời không phát hiện thuốc giả tại các cơ sở khám chữa bệnh.
Đây là những con số cho thấy hệ thống kiểm soát chất lượng thuốc đã có những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, thị trường ngày càng rộng, phương thức bán hàng ngày càng đa dạng và hoạt động thương mại điện tử, livestream, mạng xã hội phát triển nhanh khiến công tác hậu kiểm gặp không ít thách thức.
Chính vì vậy, trách nhiệm không thể chỉ đặt lên cơ quan quản lý. Từ ngày 1/1/2026, các quy định mới về quảng cáo đã tăng trách nhiệm đối với người chuyển tải nội dung quảng cáo, trong đó yêu cầu xác minh độ tin cậy, kiểm tra tài liệu liên quan đến sản phẩm và chịu trách nhiệm trước pháp luật nếu nội dung quảng cáo không bảo đảm yêu cầu. Bộ Y tế cũng cho biết đã phối hợp xử lý nhiều trường hợp quảng cáo sai sự thật, trong đó có cá nhân nổi tiếng và người có ảnh hưởng trên mạng xã hội.
Tuy nhiên, pháp luật dù chặt đến đâu cũng khó bảo vệ người tiêu dùng nếu chính người tiêu dùng bỏ qua bước kiểm chứng. Một nguyên tắc đơn giản nhưng rất quan trọng là đừng mua một sản phẩm chỉ vì nó được quảng cáo hay.
Trước khi mua thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sữa, mỹ phẩm hay thực phẩm, người tiêu dùng nên kiểm tra rõ tên sản phẩm, doanh nghiệp chịu trách nhiệm, nguồn gốc, thành phần, hướng dẫn sử dụng, thông tin công bố và các cảnh báo liên quan. Với thuốc và các sản phẩm liên quan đến điều trị bệnh, cần ưu tiên tư vấn từ bác sĩ, dược sĩ và cơ sở y tế thay vì tin vào livestream hay lời giới thiệu của người bán.
Đặc biệt, những câu quảng cáo như “chữa khỏi 100%”, “không cần đi bệnh viện”, “hiệu quả sau vài ngày”, “gia truyền độc quyền”, “bác sĩ khuyên dùng” hay “đã được hàng triệu người kiểm chứng” cần được xem là tín hiệu để kiểm tra kỹ hơn, chứ không phải lý do để mua ngay.
Khi mới đây, tháng 8/2026, Công an tỉnh Phú Thọ đã khởi tố 21 bị can liên quan đường dây quảng cáo gian dối sản phẩm Đông y “Xương khớp bà Sáu” trên mạng xã hội. Theo cơ quan công an, các đối tượng sử dụng hình ảnh người nổi tiếng được chỉnh sửa, cắt ghép và phóng đại công dụng sản phẩm để tạo niềm tin, thúc đẩy khách hàng mua hàng.
Đến tháng 8/2026, Công an tỉnh Quảng Ninh tiếp tục cảnh báo tình trạng thuốc Đông y “gia truyền”, “bí truyền” được quảng cáo trên Facebook, Zalo, TikTok và các website với những lời hứa như chữa khỏi hoàn toàn, điều trị dứt điểm nhiều bệnh, thậm chí không cần đến bệnh viện.
Những câu chuyện ấy cho thấy “cú lừa” của thị trường tiêu dùng không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng một sản phẩm trông đáng ngờ. Nó có thể bắt đầu bằng một video rất đẹp, một người nổi tiếng rất đáng tin, một câu chuyện rất cảm động và một lời hứa đúng vào điều người tiêu dùng đang mong muốn nhất.
Thị trường cần quảng cáo để phát triển, nhưng sức khỏe con người không thể trở thành nguyên liệu cho những chiến dịch bán hàng bằng mọi giá. Những vụ việc bị xử phạt, thu hồi hay khởi tố là lời cảnh báo rằng vẻ ngoài của một sản phẩm không thể thay thế cho kiểm chứng chất lượng.
Người tiêu dùng vì thế cần thay đổi từ tâm lý “thấy nhiều người dùng thì chắc là tốt” sang “sản phẩm này có thực sự phù hợp, có nguồn gốc rõ ràng và thông tin có thể kiểm chứng hay không?”. Một vài phút tìm hiểu trước khi mua có thể giúp tránh mất tiền; quan trọng hơn, có thể tránh được những hậu quả mà đôi khi không có khoản tiền nào đủ để mua lại sức khỏe đã mất.
Phượng Hòa