Tái cấu trúc toàn diện, nâng sức chống chịu cho doanh nghiệp

Trước những biến động khó lường của kinh tế toàn cầu và áp lực về vốn, thị trường, năng lực cạnh tranh, tái cấu trúc toàn diện được xác định là yêu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp Việt Nam. Trọng tâm là củng cố quản trị, tài chính, đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và đa dạng hóa thị trường, hướng tới tăng trưởng bền vững trong giai đoạn mới.

Chiều 22/10, tại TP Hồ Chí Minh, dưới sự chỉ đạo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với các cơ quan liên quan tổ chức Diễn đàn "Tái cấu trúc doanh nghiệp trong bối cảnh mới".

Phát biểu tại diễn đàn, Phó Chủ tịch VCCI Hoàng Quang Phòng cho biết, kinh tế thế giới trong những năm gần đây đang trải qua những biến động sâu sắc và rất khó dự đoán khi cạnh tranh địa chính trị gia tăng, chuỗi cung ứng liên tục được điều chỉnh và các chính sách thương mại dịch chuyển mạnh mẽ. Bên cạnh đó, công nghệ, chuyển đổi số và những yêu cầu ngặt nghèo về phát triển bền vững đang làm thay đổi căn bản phương thức kinh doanh toàn cầu.

Đứng trước thực tiễn đó, doanh nghiệp không thể mãi loay hoay với mục tiêu duy trì hoạt động đơn thuần như trước mà bắt buộc phải chủ động tái cấu trúc, nâng cao năng lực thích ứng và xây dựng mô hình phát triển có khả năng chống chịu vững vàng hơn trước các cú sốc bên ngoài.

Theo Phó Chủ tịch VCCI, thị trường hiện đại đòi hỏi doanh nghiệp phải sở hữu năng lực đổi mới sáng tạo, kiểm soát chất lượng chặt chẽ, quản trị rủi ro hiệu quả và đáp ứng trọn vẹn các tiêu chuẩn khắt khe về môi trường, xã hội cùng quản trị. Doanh nghiệp Việt Nam cần dứt khoát chuyển dịch từ tư duy ứng phó ngắn hạn sang tư duy xây dựng năng lực dài hạn. Quá trình tái cấu trúc này bắt buộc phải bắt đầu từ việc soi chiếu lại mô hình kinh doanh để trả lời câu hỏi doanh nghiệp đang tạo ra giá trị gì, lợi thế cạnh tranh cốt lõi nằm ở đâu và khâu nào còn phụ thuộc vào bên ngoài.

Cung cấp cái nhìn về bức tranh kinh tế, TS Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho biết, tình hình kinh tế Việt Nam trong 9 tháng đầu năm 2026 ghi nhận mức tăng trưởng vĩ mô tích cực, với GDP quý III đạt khoảng 9,95%. Mặc dù vậy, hoạt động của cộng đồng doanh nghiệp bộc lộ nhiều chỉ báo về sức khỏe nội tại. Số lượng doanh nghiệp gia nhập và quay trở lại thị trường 9 tháng năm 2026 giảm 3,2% so với cùng kỳ. Mặt khác, số doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể tăng tới 118%. Khu vực đầu tư tư nhân, chiếm 53% tổng vốn đầu tư toàn xã hội, chỉ đạt mức tăng trưởng 14%, ghi nhận tốc độ tăng thấp nhất trong ba khu vực kinh tế.

Đặc biệt, 4 địa phương đầu tàu kinh tế gồm TP Hồ Chí Minh, Hà Nội, Hải Phòng và Đồng Nai hiện đóng góp gần 47% tổng GDP cả nước. Tuy nhiên, cả 4 địa phương này đều dự kiến không đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế đề ra cho năm 2026. Cường độ đầu tư tích lũy ở mức rất cao đang làm thu hẹp khả năng tiếp tục tạo thêm tăng trưởng nếu chỉ dựa vào phương thức mở rộng đầu vào vốn. Từ đó cho thấy kết quả quả tăng trưởng tổng thể đạt mức ấn tượng, tuy nhiên nền tảng phát triển của nền kinh tế chưa thực sự vững chắc. Tác động từ các biến động kinh tế toàn cầu đang gây áp lực lên chi phí đầu vào, thị trường tiêu thụ và năng lực vận hành của doanh nghiệp trong nước.

TS Nguyễn Đức Hiển cho rằng nguồn vốn từ ngân sách Nhà nước chỉ đáp ứng một phần nhu cầu phát triển. Phần vốn còn lại buộc phải huy động từ khu vực tư nhân trong nước và nguồn vay nợ nước ngoài. Điều này đặt ra áp lực lớn trong việc thiết kế cơ chế chính sách nhằm thu hút và khơi thông nguồn vốn tích lũy trong dân chúng và doanh nghiệp.

Cùng với bài toán nguồn vốn dài hạn, hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp chịu sự đè nén từ các biến số vĩ mô ngắn hạn. Thị trường tài chính cũng ghi nhận sự lệch pha giữa nhu cầu vốn và khả năng cung ứng tín dụng. Đến ngày 30/9/2026, tổng dư nợ tín dụng toàn hệ thống đạt khoảng 20,75 triệu tỷ Việt Nam đồng tăng 11,59% so với cuối năm 2025 và tăng 16,69% so với cùng kỳ. Mặc dù vậy, tốc độ huy động vốn của hệ thống ngân hàng chỉ đạt 9,78%, tạo ra cân đối rủi ro cho các tổ chức tín dụng. Nhu cầu vốn trung hạn cho nền kinh tế năm 2027 ước tính chiếm 36-38% GDP.

Việc nền kinh tế phụ thuộc quá lớn vào kênh tín dụng ngân hàng sẽ gia tăng rủi ro hệ thống. Các cơ quan quản lý đang khẩn trương hoàn thiện đề án tổng thể cải cách thị trường vốn, tái khởi động thị trường trái phiếu doanh nghiệp và mở rộng kênh huy động vốn từ quỹ đầu tư quốc tế.

Năm 2027 được xác định là điểm rơi chính sách quan trọng khi hàng loạt quyết sách chiến lược về thể chế bắt đầu phát huy hiệu lực thực tiễn. Quốc hội khóa XVI dự kiến xem xét và thông qua 43 dự án luật cùng các nghị quyết quy phạm pháp luật. Trong đó, ba đạo luật nền tảng gồm Luật Đất đai, Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản được kỳ vọng sẽ giải tỏa vướng mắc pháp lý kéo dài. Ngày 17/10/2026, Chính phủ đã trình Quốc hội dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhằm thể chế hóa chủ trương hỗ trợ kinh tế tư nhân.

Việc sửa đổi Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa đánh dấu sự thay đổi tư duy quản lý. Cơ chế hỗ trợ sẽ chuyển từ hình thức phân bổ ngân sách hành chính sang phương thức đặt hàng trực tiếp qua các hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp. Các cơ quan chức năng đồng thời đẩy mạnh tháo gỡ khó khăn cho các dự án đọng vốn, xử lý tài sản công dư thừa và điều chỉnh quy hoạch đất đai, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tư nhân tiếp cận tài sản thông qua hoạt động M&A.

Theo TS Nguyễn Đức Hiển yêu cầu đổi mới tư tưởng quản lý Nhà nước. Các cơ quan chức năng cần chấp nhận mức độ rủi ro nhất định khi vận hành các cơ chế thử nghiệm như cho vay ngang hàng hay mô hình cấp tín dụng dựa trên dòng tiền và chuỗi cung ứng.

Trọng tâm tái cấu trúc nền kinh tế còn gắn liền với việc tận dụng các cơ hội từ hội nhập quốc tế. Hiệp định VEFTA ký kết ngày 18/10/2026 giữa Việt Nam và Khối EFTA mở ra điều kiện ưu đãi thuế quan cho các mặt hàng công nghiệp và thủy sản. Mặt khác, tiến trình đàm phán thương mại với Mỹ ghi nhận kim ngạch song phương 9 tháng năm 2026 đạt 157,83 tỷ USD, tạo nền tảng thu hút dòng vốn công nghệ cao.

Các mô hình kinh tế mới bao gồm kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế tầm thấp đang được cụ thể hóa bằng các chương trình hành động quốc gia. Trong đó, Chiến lược AI quốc gia tập trung vào việc xây dựng công cụ, nền tảng công nghệ dùng chung để chuyển giao cho doanh nghiệp, giúp nâng cao năng suất lao động.

Theo mục tiêu đến năm 2030, khu vực kinh tế tư nhân phấn đấu đạt 2 triệu doanh nghiệp hoạt động, duy trì tốc độ tăng trưởng 10-12%/năm, đóng góp 55-58% GDP và giải quyết 84-85% tổng số lao động. Môi trường đầu tư kinh doanh của Việt Nam được đặt mục tiêu vươn lên thuộc nhóm 3 quốc gia dẫn đầu khu vực ASEAN vào năm 2028.

Để thích ứng với các yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động triển khai các giải pháp tái cấu trúc toàn diện. Doanh nghiệp cần tái cấu trúc quản trị và tài chính, minh bạch hóa hoạt động, củng cố dòng tiền, kiểm soát rủi ro và nâng cao năng lực chống chịu trước các biến động vĩ mô.

Cùng với đó, doanh nghiệp cần chuyển đổi mô hình tăng trưởng, thay đổi phương thức cạnh tranh dựa trên giá rẻ sang cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giá trị thương hiệu.

Đồng thời, doanh nghiệp cần tái cấu trúc thị trường và chuỗi cung ứng, chủ động tham gia các chương trình liên kết như Go Global, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Các tập đoàn lớn và doanh nghiệp nhà nước cần phân định rõ vai trò, tránh tình trạng chèn lấn phân khúc hoạt động của doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Đóng góp ý kiến tại diễn đàn, TS Đỗ Thiên Anh Tuấn - Chuyên gia kinh tế Trường Chính sách Công và Quản lý Fulbright đề xuất ba nhóm giải pháp tái cấu trúc.

Trước hết, doanh nghiệp phải tự nâng cao năng lực quản trị, tối ưu hóa chi phí vận hành, củng cố sức khỏe tài chính qua cơ cấu lại nợ và danh mục tài sản. Quyết định quan trọng đối với nhà quản trị là sự dũng cảm “chọn bỏ”, mạnh dạn thoái vốn hoặc đóng cửa mảng kinh doanh kém hiệu quả để tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực cốt lõi.

Song song đó, doanh nghiệp cần đẩy mạnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Việc ứng dụng công nghệ, số hóa quy trình vận hành và xây dựng lộ trình giảm phát thải giúp nâng cao tính minh bạch của chuỗi cung ứng. Đây là điều kiện để doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế, như quy định chống mất rừng của Liên minh Châu Âu (EUDR).

Ngoài ra, doanh nghiệp cần đa dạng hóa thị trường tiêu thụ, tích cực tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu và coi nguồn nhân lực là tài sản chiến lược. Việc nâng cao trình độ kỹ năng cho người lao động giúp doanh nghiệp duy trì năng lực cạnh tranh bền vững trong giai đoạn mới. Các cơ quan quản lý và tập đoàn lớn cần đóng vai trò dẫn dắt, tạo môi trường kết nối lành mạnh để doanh nghiệp nội địa cùng phát triển.

Nguyễn Trang