Thương mại Việt Nam rộng cửa đón cơ hội mới từ FTA

Mạng lưới hiệp định thương mại tự do (FTA) tiếp tục mở rộng dư địa xuất khẩu và thu hút đầu tư cho Việt Nam trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động. Tuy nhiên, từ cơ hội tiếp cận thị trường đến khả năng gia tăng đơn hàng và giá trị xuất khẩu vẫn là khoảng cách mà doanh nghiệp cần từng bước thu hẹp.

VEFTA mở thêm cánh cửa, FTA tiếp tục tạo dư địa tăng trưởng

Sau 14 năm đàm phán, ngày 18/10/2026, Việt Nam và Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA) đã chính thức ký kết Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA). Hiệp định mở ra triển vọng tăng cường trao đổi thương mại, đầu tư và hợp tác công nghệ với các thị trường có trình độ phát triển cao, gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein.

Như đã đề cập trong bài viết “Thủy sản Việt Nam đón cơ hội mới từ hiệp định VEFTA”, ngành thủy sản là một trong những lĩnh vực có thể hưởng lợi từ khuôn khổ hợp tác mới này. Các mặt hàng như tôm sinh thái, cá tra, cá ngừ chế biến và thủy sản giá trị gia tăng có cơ hội tiếp cận tốt hơn nhóm khách hàng coi trọng chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc và tính bền vững.

Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), dù quy mô nhập khẩu thủy sản từ Việt Nam của các thị trường EFTA hiện chưa lớn, việc hình thành khuôn khổ thương mại mới được kỳ vọng tạo thuận lợi cho giao thương hai chiều, đồng thời mở rộng hợp tác trong khai thác, chế biến và công nghệ thủy sản.

Thực tế, dư địa thị trường vẫn cần được khai thác thêm. Trong 9 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang Thụy Sĩ đạt trên 25 triệu USD, giảm 10% so với cùng kỳ năm trước; xuất khẩu sang Na Uy đạt 12 triệu USD, giảm 5%. Những con số này cho thấy cơ hội từ hiệp định mới cần được chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh và đơn hàng thực tế, thay vì chỉ được nhìn nhận qua khả năng cắt giảm thuế quan.

VEFTA hiện vẫn trong giai đoạn chờ có hiệu lực. Vì vậy, các ưu đãi thuế quan theo hiệp định chưa được áp dụng ngay sau lễ ký kết mà phải chờ thời điểm thực thi và đáp ứng các điều kiện liên quan. Khi hiệp định đi vào thực hiện, việc giảm thuế đối với một số mặt hàng thủy sản nhập khẩu, trong đó có cá hồi Na Uy theo cam kết, cũng có thể tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp trong nước tiếp cận nguyên liệu phục vụ chế biến.

Từ câu chuyện thủy sản có thể thấy, FTA không chỉ mở thêm thị trường đầu ra mà còn tạo điều kiện kết nối nguồn nguyên liệu, công nghệ và chuỗi cung ứng. Đây cũng là hướng đi quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang tìm cách nâng cao giá trị gia tăng của hàng hóa xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào gia công và tận dụng tốt hơn các dòng dịch chuyển sản xuất quốc tế.

Quy mô thương mại hàng hóa của Việt Nam tiếp tục mở rộng. Tính đến ngày 15/10/2026, kim ngạch xuất khẩu đạt 463,7 tỷ USD, tăng 25,9% so với cùng kỳ. Tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu đạt 945 tỷ USD, tăng 31,4%, vượt mức 930 tỷ USD của cả năm 2025 khoảng 15 tỷ USD.

Kết quả này cho thấy hoạt động thương mại vẫn duy trì đà tăng trưởng tích cực. Tuy nhiên, trong bối cảnh các thị trường ngày càng siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường và truy xuất nguồn gốc, khả năng duy trì tốc độ tăng trưởng sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào chất lượng sản phẩm, mức độ chủ động nguyên liệu và năng lực đáp ứng yêu cầu của từng thị trường.

Theo ông Lê Hoàng Tài, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), Việt Nam tiếp tục đón dòng dịch chuyển sản xuất trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc. Xu hướng này tạo cơ hội để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất quốc tế, mở rộng xuất khẩu các nhóm hàng điện tử, máy móc, linh kiện, dệt may, đồ gỗ và sản phẩm công nghiệp chế biến.

Với mạng lưới 17 FTA đang thực thi, Việt Nam có điều kiện tiếp cận nhiều thị trường thông qua các cam kết thương mại. Tuy nhiên, lợi thế này chỉ phát huy đầy đủ khi doanh nghiệp nắm rõ quy tắc xuất xứ, đáp ứng tiêu chuẩn nhập khẩu và tổ chức được hoạt động sản xuất ổn định. Nếu không đáp ứng được những điều kiện đó, ưu đãi thuế quan khó chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh bền vững.

Bên cạnh các thị trường đã có FTA, việc mở rộng quan hệ thương mại với châu Âu, Trung Đông, châu Phi, Mỹ Latinh và các thị trường mới nổi cũng giúp doanh nghiệp đa dạng hóa đầu ra, giảm mức độ phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Trong bối cảnh chính sách thương mại quốc tế có thể thay đổi nhanh chóng, đa dạng hóa thị trường là một trong những cách giảm thiểu rủi ro cho hoạt động xuất khẩu.

Nâng năng lực sản xuất để chuyển cơ hội thành giá trị gia tăng

Cùng với mở rộng thị trường, năng lực sản xuất trong nước là yếu tố quyết định khả năng tận dụng các FTA. Dòng vốn đầu tư nước ngoài, đặc biệt trong lĩnh vực điện tử, trí tuệ nhân tạo và công nghiệp bán dẫn, đang tạo thêm cơ hội nâng cấp năng lực sản xuất và mở rộng sự hiện diện của Việt Nam trong chuỗi cung ứng công nghệ.

Theo tính toán được đề cập trong lĩnh vực thương mại, kim ngạch xuất khẩu điện tử năm 2026 có thể đóng góp khoảng 250 tỷ USD cho xuất khẩu cả nước. Tuy nhiên, để tăng giá trị thực chất, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng quy mô sản xuất mà còn phải nâng tỷ lệ cung ứng trong nước, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng khả năng tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào các công đoạn có giá trị cao hơn.

Ở góc độ này, dòng vốn đầu tư nước ngoài chỉ tạo tác động lan tỏa lớn khi gắn với mạng lưới doanh nghiệp nội địa, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và phát triển nhà cung ứng. Nếu doanh nghiệp trong nước chưa đủ năng lực đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, quy mô và tiến độ, cơ hội từ dòng dịch chuyển sản xuất có thể chủ yếu tập trung ở các khâu gia công, lắp ráp.

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cho rằng nếu doanh nghiệp Việt Nam chỉ dừng lại ở gia công, lắp ráp đơn thuần, sẽ khó trụ vững trước các hàng rào kỹ thuật ngày càng khắt khe. Những thay đổi trong chính sách thương mại quốc tế cũng cho thấy rủi ro đối với các doanh nghiệp thiếu khả năng chủ động nguyên liệu, minh bạch nguồn gốc và kiểm soát chuỗi cung ứng.

Trong giai đoạn tới, sản phẩm có thể chứng minh nguồn gốc rõ ràng, sử dụng nguyên liệu bền vững, tiết kiệm năng lượng và đáp ứng yêu cầu môi trường sẽ có thêm điều kiện tiếp cận các thị trường nhập khẩu có tiêu chuẩn cao. Vì vậy, năng lực cạnh tranh không còn chỉ được quyết định bởi giá bán hay quy mô sản xuất, mà ngày càng gắn với khả năng quản trị dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và bảo đảm tính bền vững.

Đây cũng là yêu cầu được đặt ra với ngành thủy sản khi tiếp cận các thị trường EFTA. Lợi thế về sản phẩm như tôm nuôi dưới tán rừng ngập mặn chỉ có thể chuyển thành giá trị thương mại cao hơn nếu doanh nghiệp chứng minh được nguồn gốc, quy trình sản xuất và các tiêu chí môi trường theo yêu cầu của khách hàng. Tương tự, với những ngành hàng khác, việc đáp ứng quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn kỹ thuật cần được xem là một phần của chiến lược kinh doanh, thay vì chỉ xử lý khi phát sinh yêu cầu từ đối tác nhập khẩu.

Ông Peter James Opdahl, Chủ tịch Ito Group Holdings Pte. Ltd., cho biết tập đoàn đã lựa chọn Việt Nam làm trung tâm sản xuất từ năm 2012. Hiện doanh nghiệp đang xây dựng nhà máy mới có diện tích 12.000 m² tại Khu chế xuất Linh Trung, TP. Hồ Chí Minh, chuyên sản xuất thiết bị phục vụ hoạt động chế tạo trong nhiều ngành công nghiệp.

Theo đại diện Ito Group, sức hấp dẫn của Việt Nam không chỉ nằm ở khả năng tiếp cận thị trường thông qua các FTA mà còn ở vai trò ngày càng rõ nét trong mạng lưới sản xuất khu vực. Để thu hút thêm các dự án có chất lượng và tăng tác động lan tỏa, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện hệ sinh thái công nghiệp, nâng năng lực cung ứng trong nước và phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật.

Điều này đặt ra yêu cầu tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa, giúp các nhà cung ứng trong nước từng bước tham gia vào chuỗi sản xuất quốc tế. Khi năng lực sản xuất và mức độ liên kết được cải thiện, cơ hội từ các hiệp định thương mại sẽ không chỉ thể hiện ở kim ngạch xuất khẩu mà còn ở khả năng tạo ra giá trị gia tăng, việc làm và năng lực công nghiệp dài hạn.

FTA tạo lực đẩy, nhưng doanh nghiệp phải chủ động khai thác

Việt Nam hiện đã ký kết 18 FTA, trong đó 17 hiệp định đang thực thi và một hiệp định đang chờ phê chuẩn, kết nối hàng hóa trong nước với khoảng 70 thị trường. Thực tế cho thấy xuất khẩu sang nhiều thị trường có FTA đang ghi nhận mức tăng trưởng hai con số, tạo thêm động lực cho hoạt động sản xuất và thương mại.

Trong năm 2025, Việt Nam xuất siêu sang Liên minh châu Âu (EU) khoảng 38,5 tỷ USD. Đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì trong 9 tháng năm 2026, khi xuất khẩu sang thị trường này đạt 36 tỷ USD, tăng 23,5% so với cùng kỳ.

Cũng trong 9 tháng năm 2026, xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ đạt 140 tỷ USD, tăng 24,2%; sang Trung Quốc đạt gần 66 tỷ USD, tăng 32,9%; sang ASEAN đạt 34,4 tỷ USD, tăng 20,6%; Hàn Quốc đạt 25,5 tỷ USD, tăng 19%; Nhật Bản đạt 23 tỷ USD, tăng 18%.

Các kết quả này phản ánh khả năng mở rộng thị trường của hàng hóa Việt Nam, song cũng cho thấy tầm quan trọng của việc duy trì sức cạnh tranh ở từng thị trường. Khi quy định nhập khẩu, tiêu chuẩn môi trường và yêu cầu về nguồn gốc ngày càng chặt chẽ, doanh nghiệp cần chủ động cập nhật cam kết FTA, rà soát chuỗi cung ứng và xây dựng phương án ứng phó với những thay đổi chính sách.

Với các hiệp định mới như VEFTA, doanh nghiệp không nên chỉ chờ đợi ưu đãi thuế quan mà cần chuẩn bị từ sớm về sản phẩm, tiêu chuẩn chất lượng, hồ sơ xuất xứ, năng lực cung ứng và đối tác phân phối. Việc nghiên cứu kỹ biểu cam kết thuế và quy tắc xuất xứ cũng giúp doanh nghiệp xác định mặt hàng có lợi thế, tránh kỳ vọng rằng mọi sản phẩm đều tự động được hưởng ưu đãi sau khi hiệp định có hiệu lực.

Trong dài hạn, hiệu quả của mạng lưới FTA cần được đánh giá không chỉ qua mức tăng kim ngạch xuất, nhập khẩu mà còn qua khả năng nâng tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước, phát triển công nghiệp hỗ trợ và mở rộng thị trường cho doanh nghiệp Việt Nam. Đây là cơ sở để chuyển từ lợi thế tiếp cận thị trường sang lợi thế cạnh tranh thực chất.

Với đà tăng trưởng thương mại hiện nay, mục tiêu đưa tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu năm 2026 lên khoảng 1.200 tỷ USD đang được đặt ra như một kỳ vọng lớn. Tuy nhiên, để duy trì vị thế trong nhóm các nền kinh tế thương mại hàng đầu, Việt Nam cần tiếp tục củng cố nền tảng sản xuất, nâng chất lượng dòng vốn đầu tư và giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước các tiêu chuẩn quốc tế.

VEFTA cùng các FTA đang thực thi mở thêm cánh cửa cho hàng hóa Việt Nam, nhưng khả năng đi xa đến đâu phụ thuộc vào năng lực của doanh nghiệp trong việc đáp ứng yêu cầu thị trường, làm chủ chuỗi cung ứng và gia tăng giá trị sản phẩm. Khi những điều kiện này được cải thiện, mạng lưới hiệp định thương mại mới thực sự trở thành động lực cho tăng trưởng xuất khẩu bền vững.

Đinh Toàn