Tình hình dịch bệnh truyền nhiễm tại Việt Nam đang trở nên phức tạp, bắt nguồn từ tâm lý lo ngại vắc xin và xu hướng lan rộng của phong trào bài trừ tiêm chủng, thậm chí xuất hiện cả hành vi chống đối.
Những cái chết đáng lẽ có thể tránh được
Từ đầu năm 2025 đến nay, Việt Nam đã ghi nhận hơn 42.400 ca nghi mắc sởi, trong đó có 5 trường hợp tử vong. Đáng chú ý, hơn 95% trong số này là người chưa tiêm vắc-xin phòng sởi hoặc không rõ tiền sử tiêm chủng. Những con số ấy không chỉ là dữ liệu y tế lạnh lùng, mà là hồi chuông cảnh báo cho một thực tế nhức nhối: tâm lý né tránh, chần chừ hoặc thẳng thừng từ chối tiêm chủng đang khiến cộng đồng trả giá.
Ngoài các trường hợp bất khả kháng do bệnh nền hoặc sức khỏe không đảm bảo khi đến lịch tiêm, một bộ phận phụ huynh đang theo đuổi trào lưu “anti vắc-xin”, lan truyền tư tưởng phản khoa học và khiến tỷ lệ tiêm chủng tụt xuống mức báo động, không còn đủ khả năng tạo miễn dịch cộng đồng.
Trên mạng xã hội, nhiều nhóm kín cổ vũ lối sống “không vắc-xin” đang hoạt động công khai. Điển hình là nhóm có tên “Hội không tiêm vắc-xin đã thành công thực tiễn, chiến thắng dịch bệnh”, với gần 5.000 thành viên. Tại đây, các bài viết xuyên tạc về tác dụng phụ, thổi phồng nguy cơ sốc phản vệ, thậm chí gán ghép vắc-xin với khả năng tử vong “50-50” được chia sẻ tràn lan.
Nghiêm trọng hơn, họ còn hướng dẫn nhau cách trốn tránh tiêm chủng như viện cớ bận, đi công tác, không có mặt ở địa phương... Thậm chí, phụ nữ mang thai cũng bị xúi giục tuyệt đối không tiêm bất kỳ loại vắc-xin nào, vì lo sợ “biến chứng”.
Trong khi những lập luận phản khoa học vẫn được tung hô như một “sự thức tỉnh”, thì thực tế tại các bệnh viện lại phản ánh sự thật nghiệt ngã: những đứa trẻ không được tiêm chủng đang phải đối mặt với nguy cơ tử vong từng ngày.
Trường hợp bé gái 4 tuổi nhập viện tại Bệnh viện Nhi Trung ương là một ví dụ đau lòng. Em được đưa đến trong tình trạng khó thở, tím tái, tổn thương phổi nghiêm trọng do mắc sởi. Dù đã được hồi sức tích cực, chức năng gan, thận và hệ tuần hoàn của bệnh nhi suy kiệt và không thể qua khỏi. Hồ sơ tiêm chủng cho thấy, từ khi chào đời, em chỉ được tiêm vắc-xin viêm gan B và BCG, hoàn toàn chưa được tiêm phòng sởi.
Không chỉ bệnh sởi, thời gian qua, các ca bệnh dại cũng tái xuất với hậu quả chết người. Tất cả các trường hợp phát bệnh đều không tiêm vắc-xin dự phòng sau khi bị chó cắn là biện pháp duy nhất có thể cứu sống.
Đơn cử là ông Đ.H.B (62 tuổi), nhập viện trong tình trạng sợ nước, kích thích, tăng tiết nước bọt – triệu chứng điển hình của bệnh dại. Gần ba tháng trước, ông bị chó nhà hàng xóm cắn nhưng chủ quan không xử lý vết thương và không tiêm phòng. Khi phát bệnh, mọi cơ hội sống sót đều đã trôi qua.
Tương tự, một bé trai 13 tuổi ở Đắk Lắk tử vong chỉ vài giờ sau khi gia đình xin về nhà vì cơn dại bùng phát. Cậu bé từng bị chó cắn nhiều lần trong suốt hai năm, nhưng không lần nào được đưa đi tiêm phòng. Một thanh niên 28 tuổi ở Hòa Bình cũng thiệt mạng sau hơn một tháng bị chó cắn, không tiêm vắc-xin.
Theo báo cáo của Cục Phòng chống bệnh truyền nhiễm (Bộ Y tế), chỉ trong 6 tháng đầu năm 2025, cả nước đã ghi nhận 42 ca tử vong nghi do bệnh dại tại 19 tỉnh, thành phố là con số khiến giới chuyên môn lo ngại khi mà các biện pháp phòng ngừa đã có sẵn, miễn phí và dễ tiếp cận.
Những cái chết ấy không phải do thiếu thuốc, thiếu bác sĩ hay điều kiện y tế lạc hậu. Chúng là hệ quả đau xót của sự chủ quan, mù quáng và những niềm tin lệch lạc mà lẽ ra đã có thể ngăn chặn từ một mũi tiêm.
Vì tâm lý "né" vác- xin nên đã có nhiều những cái chết tức tưởi.
Tiêm vắc-xin là giải pháp duy nhất để phòng bệnh
Theo các chuyên gia y tế, nguyên nhân chính dẫn đến các ca tử vong do bệnh dại hiện nay là người dân không tiêm vắc-xin và huyết thanh kháng dại sau khi bị phơi nhiễm.
Tâm lý e ngại vắc-xin “độc”, lo ngại tác dụng phụ hoặc tin tưởng vào các phương pháp dân gian như đắp lá, dùng thuốc Nam… vẫn tồn tại khá phổ biến. Tuy nhiên, tất cả những hành vi này đều cực kỳ nguy hiểm, có thể khiến người bệnh phải trả giá bằng chính mạng sống của mình.
Bác sĩ Nguyễn Nguyên Huyền, Giám đốc Trung tâm Phòng chống dịch và Tiêm chủng (Bệnh viện Bệnh nhiệt đới Trung ương), cho biết các loại vắc-xin phòng dại hiện nay đều đã được kiểm định nghiêm ngặt, không chứa virus sống, đảm bảo an toàn và hiệu quả cao.
“Sự chần chừ sau khi bị chó cắn có thể khiến bạn đánh mất cơ hội sống sót duy nhất. Bệnh dại không cho cơ hội thứ hai. Một mũi tiêm kịp thời có thể cứu cả cuộc đời,” bác sĩ Huyền nhấn mạnh.
Cùng quan điểm, bác sĩ Nguyễn Tuấn Hải (Hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec) cho biết bệnh dại hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, vì vậy tiêm vắc-xin sớm là biện pháp duy nhất để ngăn ngừa tử vong.
Vắc-xin thế hệ mới được sản xuất bằng công nghệ hiện đại, không chứa tế bào thần kinh nên hoàn toàn không gây ảnh hưởng đến trí nhớ hay sức khỏe người tiêm. Khi bị chó hoặc mèo cắn, người dân cần xử lý vết thương đúng cách, bằng cách rửa dưới vòi nước chảy với xà phòng ít nhất 15 phút, sát trùng bằng cồn hoặc i-ốt rồi đến ngay cơ sở y tế để được tư vấn và tiêm phòng.
Tiến sĩ, bác sĩ Lê Kiến Ngãi, Trưởng khoa Dự phòng và Kiểm soát nhiễm khuẩn (Bệnh viện Nhi Trung ương) nhận định tâm lý do dự, thậm chí chống đối tiêm vắc-xin đang trở thành vấn đề đáng lo ngại toàn cầu, ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ bao phủ vắc-xin và sức khỏe cộng đồng.
Theo ông, để đối phó với tình trạng này, cần tăng cường giáo dục cộng đồng bằng thông tin khoa học rõ ràng, dễ hiểu; cung cấp dữ liệu chính xác, minh bạch về hiệu quả và độ an toàn của vắc-xin; đẩy mạnh truyền thông nâng cao nhận thức về vai trò sống còn của tiêm chủng.
Ngoài ra, cần phát huy vai trò dẫn dắt của nhân viên y tế là những người có ảnh hưởng lớn tới quyết định của người dân. Đồng thời, phải có giải pháp kiểm soát thông tin sai lệch trên mạng xã hội thông qua hợp tác với các nền tảng trực tuyến, nhằm ngăn chặn sự lan truyền của những nội dung gây hoang mang và lệch lạc về vắc-xin.
Quang Anh