Thị trường vận tải biển toàn cầu bất ngờ tăng nhiệt sau khi chính quyền Mỹ tuyên bố hoãn áp dụng gói thuế nhập khẩu mới đối với hàng hóa từ Trung Quốc và một số nước châu Á, nhằm hỗ trợ người tiêu dùng trong nước và ổn định lạm phát. Động thái này đã khiến các đơn hàng xuất khẩu tăng vọt, kéo theo giá cước vận tải biển tăng mạnh chỉ trong vòng hai tuần qua.
Giá cước tăng mạnh do nhu cầu bùng nổ
Thị trường vận tải biển toàn cầu đang chứng kiến những biến động mạnh mẽ về giá cước, đặc biệt trên các tuyến đường biển chính. Sau một giai đoạn tương đối ổn định, giá cước vận tải biển bất ngờ leo thang trở lại trong bối cảnh xuất hiện "làn sóng nhu cầu mới" cùng với những yếu tố địa chính trị và logistics phức tạp.
Sự gia tăng về giá cước được thúc đẩy bởi sự kết hợp của nhiều yếu tố. Thứ nhất, "làn sóng nhu cầu mới" xuất phát từ sự phục hồi và tăng trưởng của các nền kinh tế lớn trên thế giới, dẫn đến nhu cầu nhập khẩu hàng hóa gia tăng. Các doanh nghiệp đang đẩy mạnh việc bổ sung tồn kho và đa dạng hóa chuỗi cung ứng sau những bài học từ các cuộc khủng hoảng trước đó.
Tuy nhiên, yếu tố chính tạo ra cú hích mạnh mẽ khiến giá cước tăng vọt trong giai đoạn gần đây phải kể đến những gián đoạn nghiêm trọng về nguồn cung và hiệu quả vận chuyển do các căng thẳng địa chính trị. Cuộc khủng hoảng tại Biển Đỏ vẫn tiếp diễn buộc nhiều hãng tàu phải chuyển hướng đi vòng qua Mũi Hảo Vọng, kéo dài hành trình, tăng chi phí nhiên liệu và quan trọng nhất là làm giảm đáng kể năng lực vận chuyển hiệu quả của đội tàu toàn cầu.
Bên cạnh đó, tình trạng ùn tắc cục bộ tại một số cảng biển lớn trên thế giới cũng tái diễn, làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt container rỗng tại các khu vực xuất khẩu và chậm trễ trong việc luân chuyển hàng hóa.
Những yếu tố này cộng hưởng lại đã tạo ra một sự mất cân đối lớn giữa cung và cầu trên thị trường vận tải biển. Nhu cầu có thật trong khi năng lực vận chuyển hiệu quả bị sụt giảm nghiêm trọng, đẩy giá cước vận tải biển, đặc biệt là giá cước giao ngay (spot rate) trên nhiều tuyến, đặc biệt là từ Châu Á đi Châu Âu và Bắc Mỹ, tăng lên chóng mặt trong những tuần qua. Mức tăng được ghi nhận lên đến hàng trăm phần trăm trên nhiều chặng, gây áp lực khổng lồ lên chi phí logistics của doanh nghiệp xuất nhập khẩu.
Tuyên bố hoãn thuế và hiệu ứng tức thì
Trong thời gian gần đây, các thông báo về việc áp dụng, điều chỉnh hoặc thậm chí hoãn áp dụng các mức thuế quan mới đối với hàng hóa từ các quốc gia như Trung Quốc và các nền kinh tế châu Á khác đã tạo ra tâm lý "chạy đua" đặt chỗ trên các tuyến vận tải biển chính. Doanh nghiệp xuất khẩu tại nhiều nơi đang gấp rút đẩy hàng đi trước thời điểm các chính sách thuế mới có hiệu lực, hoặc tranh thủ giai đoạn hoãn thuế để tối đa hóa lợi ích.
Hàng loạt nhà nhập khẩu Mỹ đã nhanh chóng đẩy mạnh đặt hàng để tận dụng "cửa sổ thời gian vàng" trước khi thuế có thể được áp dụng trở lại. Nhiều hãng bán lẻ lớn như Walmart, Target và Best Buy cũng được cho là đã tăng đơn hàng từ các nhà cung cấp ở Việt Nam, Trung Quốc và Ấn Độ.
Điều này tạo ra một "làn sóng" nhu cầu vận chuyển tăng đột ngột trên thị trường, đặc biệt là trên các tuyến đi Mỹ và Châu Âu. Nhu cầu tăng cao một cách bất thường này diễn ra trong bối cảnh thị trường vận tải biển vốn đã rất nhạy cảm và dễ bị tổn thương bởi các yếu tố khác.
Hapag-Lloyd (Đức), hãng vận chuyển container lớn thứ 5 thế giới, báo cáo khối lượng vận chuyển tăng vọt trong tuần này, tăng hơn 50% so với các tuần trước, đặc biệt là các đơn đặt chỗ vận chuyển từ Trung Quốc sang Mỹ.
Tương tự, Rodolphe Saadé, CEO CMA CGM (Pháp), hãng vận tải container lớn thứ 3 thế giới, gọi thỏa thuận đình chiến thuế Mỹ-Trung là “tin tuyệt vời” trong một phiên điều trần tại Thượng viện Pháp. Ông tiết lộ, lượng hàng vận chuyển sang Mỹ kể từ khi cuộc chiến thương mại bắt đầu giảm đến 50%.
“Chúng ta có thể chứng kiến một đợt vận chuyển hàng sớm mới khi các nhà xuất khẩu và nhập khẩu ở cả Trung Quốc và Mỹ tranh thủ tận dụng mức thuế giảm mạnh trong 90 ngày tạm hoãn này”, nhà phân tích nhà phân tích Kenneth Loh của BI nói.
Giá cước vận chuyển một container loại 40 feet (FEU) từ Thượng Hải đến Los Angeles (Mỹ) tăng lên 3.136 đô la Mỹ, tăng 16% so với tuần trước và đánh dấu mức tăng hàng tuần lớn nhất kể từ tháng 12-2024. Trong khi đó, giá cước vận chuyển từ Thượng Hải đến New York vọt lên 19%, chạm mốc 4.350 đô la/FEU, theo Drewry World Container Index.
Theo thống kê mới nhất từ Freightos, giá cước vận tải container từ châu Á đi Bờ Tây Hoa Kỳ đã tăng gần 50% so với đầu tháng 4, đạt mức 4.200 USD/container 40 feet – mức cao nhất kể từ đầu năm 2023. Trong khi đó, các tuyến từ Việt Nam đi Los Angeles ghi nhận mức tăng gần 60% trong chưa đầy ba tuần.
"Chúng tôi nhận thấy lượng booking từ khách Mỹ tăng gấp đôi chỉ trong một tuần sau tuyên bố hoãn thuế," ông Nguyễn Hữu Đức, đại diện một hãng tàu tại cảng Cát Lái cho biết. "Tàu đầy, không còn slot, giá nhảy từng ngày."
Tuy nhiên, làn sóng hàng hóa từ Trung Quốc cũng đe dọa gây ùn tắc tại các cảng, tương tự như những gì từng xảy ra trong đại dịch Covid-19, theo cảnh báo của các nhà phân tích ở ngân hàng HSBC.
Sự gia tăng đột ngột về nhu cầu cũng khiến chuỗi cung ứng tái lặp tình trạng khan hiếm container rỗng và thiếu tải tàu từng xảy ra trong giai đoạn hậu COVID-19. Nhiều cảng lớn như Cái Mép, Hải Phòng đang quá tải, hàng hóa phải chờ lên tàu từ 5–7 ngày. Bên cạnh đó, việc một số hãng tàu cắt giảm công suất trong quý I để cân bằng chi phí khiến đội tàu sẵn sàng cho đợt cao điểm này không đủ linh hoạt.
Tác động tới doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam
Đối với các doanh nghiệp Việt Nam, cơ hội và thách thức đến cùng lúc. Trong khi đơn hàng xuất khẩu sang Mỹ tăng, thì chi phí logistics đội lên khiến lợi nhuận bị bào mòn. Các doanh nghiệp không kịp đặt tàu hoặc không có hợp đồng dài hạn đang phải mua chỗ với giá cao hoặc chấp nhận giao hàng trễ.
"Chúng tôi vui vì đơn hàng quay lại, nhưng chi phí vận chuyển đang khiến khách hàng e ngại. Một số đối tác yêu cầu chia sẻ phí cước hoặc yêu cầu trì hoãn giao hàng sang quý sau," bà Lê Thị Hồng, giám đốc một công ty dệt may tại Bình Dương cho biết.
Chi phí vận tải biển thường chiếm 10-15% giá trị đơn hàng đối với ngành thủy sản và dệt may. Giá cước tăng 10-15% khiến chi phí vận chuyển mỗi container thủy sản sang Mỹ tăng thêm 400-600 USD, làm biên lợi nhuận của Công ty Cổ phần Vĩnh Hoàn giảm từ 10% xuống 7%. Với ngành dệt may, Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex) báo cáo chi phí vận chuyển sang EU tăng 500 USD/container, ảnh hưởng đến giá bán. Giá cước tăng cũng khiến chi phí xuất khẩu đồ nội thất sang Mỹ tăng 10%, làm giảm lợi thế cạnh tranh của Công ty Cổ phần Gỗ An Cường so với Ấn Độ và Malaysia.
Giá cước được dự báo sẽ tiếp tục ở mức cao trong ít nhất 4–6 tuần tới, hoặc cho đến khi có quyết định mới từ phía Mỹ về lộ trình áp thuế. Trong kịch bản Mỹ kéo dài thời gian hoãn thuế đến cuối năm, thị trường vận tải biển có thể bước vào một chu kỳ phục hồi rõ rệt hơn.
Để tồn tại và phát triển trong bối cảnh này, doanh nghiệp cần theo dõi sát sao các diễn biến về chính sách thuế quan và thị trường vận tải biển từ các nguồn chính thống và tư vấn từ các chuyên gia để đưa ra quyết định kịp thời.
Các chuyên gia logistics khuyến nghị doanh nghiệp Việt Nam nên chủ động đặt tàu sớm và giữ chỗ thông qua hợp đồng dài hạn, hoặc tìm kiếm các giải pháp vận chuyển thay thế và tối ưu hóa lịch trình gửi hàng. Doanh nghiệp có thể xem xét chuyển một phần hàng sang các tuyến có ít tắc nghẽn như bờ Đông Mỹ hoặc các cảng nội địa. Đồng thời, tối ưu hóa lịch trình và hợp tác chặt chẽ với đối tác logistics để giảm thiểu rủi ro trễ hàng.
Bên cạnh đó, cũng cần cân nhắc việcđiều chỉnh kế hoạch sản xuất, tồn kho để giảm thiểu tác động từ sự chậm trễ và tăng chi phí; đa dạng hóa thị trường và sản phẩm, giảm bớt sự phụ thuộc vào một vài thị trường chính có nhiều biến động về chính sách và giá cước.
Trung Anh