Dù đón nhận nhiều tín hiệu tích cực từ một số thị trường nhập khẩu lớn như Trung Quốc, Mỹ hay Nhật Bản … nhưng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn. Các chuyên gia cho rằng, doanh nghiệp Việt Nam cần sẵn sàng tâm thế đối diện với thách thức, vượt qua những rào cản, song cũng rất cần chủ động tìm kiếm khách hàng mới để có thể hồi phục và bứt phá sớm hơn.
Nhiều mặt hàng thủy sản có “tín hiệu xanh”
Theo thông tin từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), với kim ngạch đạt được 285 triệu USD, không có tăng trưởng so với cùng kỳ, nhưng XK tôm trong tháng 4 vẫn đạt mức cao nhất kế từ đầu năm. Lũy kế 4 tháng đầu năm, ngành tôm mang về doanh số 971 triệu USD, cao hơn 6% so với cùng kỳ năm 2023.
Xuất khẩu thủy sản tháng 4/2024 đạt 770 triệu USD, tăng 4% so với cùng kỳ năm ngoái. Xuất khẩu cá ngừ, cá tra, cua ghẹ, nhuyễn thể có vỏ các loại đều ghi nhận tăng trưởng dương. Tuy nhiên, xuất khẩu tôm tương đương tháng 4/2023 và xuất khẩu mực-bạch tuộc và một số loài cá biển khác vẫn thấp hơn so với cùng kỳ. Lũy kế 4 tháng đầu năm 2024, xuất khẩu thủy sản đạt tổng cộng 2,7 tỷ USD, tăng 6% so với cùng kỳ năm 2023.
Với kim ngạch đạt được 285 triệu USD, không có tăng trưởng so với cùng kỳ, nhưng xuất khẩu tôm trong tháng 4/2024 vẫn đạt mức cao nhất kế từ đầu năm. Lũy kế 4 tháng đầu năm, ngành tôm mang về doanh số 971 triệu USD, cao hơn 6% so với cùng kỳ năm 2023.
Theo nhận định của các doanh nghiệp, xuất khẩu tôm sang các thị trường có dấu hiệu phục hồi vì lượng tồn kho của các nhà nhập khẩu đã giảm nên nhu cầu nhập khẩu bắt đầu trở lại. Tuy nhiên, nhu cầu thực tế của người tiêu dùng chưa thể hiện rõ nét khả năng hồi phục. Giá trung bình xuất khẩu tôm sang các thị trường vẫn ở mức thấp so với năm 2022 và 2023. Ngành tôm Việt Nam đang trong giai đoạn “phấp phỏng” trước những thông tin liên quan đến thuế chống trợ cấp. Hiện nay Mỹ đang xét xét công nhận xem xét Việt Nam có nền kinh tế thị trường, hy vọng đạt kết quả tích cực sẽ giúp cho rào cản thuế CVD được tháo gỡ, giải tỏa gánh nặng đối với các doanh nghiệp tôm xuất khẩu Việt Nam.
Xuất khẩu cá tra trong tháng 4 tăng 13% đạt 168 triệu USD cũng là tín hiệu xanh đáng quan tâm, sau khi sụt giảm liên tục trong tháng 2 và tháng 3. Trong đó, xuất khẩu khả quan hơn tại thị trường Mỹ, đặc biệt sau khi các doanh nghiệp cá tra tham gia Triển lãm thủy sản Bắc Mỹ hồi tháng 3, tiếp sau đó là Triển lãm thủy sản toàn cầu tại Tây Ban Nha cuối tháng 4. Ngoài các mặt hàng chủ lực là cá tra phile đông lạnh, các doanh nghiệp có khuynh hướng tăng cường giới thiệu các sản phẩm cá tra chế biến sâu, hàng GTGT và thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà nhập khẩu cũng như khách tham quan. Lũy kế 4 tháng đầu năm, xuất khẩu cá tra đạt 579 triệu USD, tăng gần 2% so với cùng kỳ năm ngoái.
Xuất khẩu cá ngừ trong tháng 4 tăng 28% đạt trên 86 triệu USD, đưa tổng giá trị xuất khẩu 4 tháng đầu năm lên 301 triệu USD, tăng 22% so với cùng kỳ năm ngoái. So với các ngành hàng khác, cá ngừ có tăng trưởng ổn định hơn trong cả 4 tháng qua (trừ tháng 2 giảm 11% do có kỳ nghỉ Tết Nguyên đán). Tuy nhiên, theo các doanh nghiệp cá ngừ, nhập khẩu của các thị trường tăng trở lại vì tồn kho giảm chứ không phải vì thị trường tốt hơn và giá xuất khẩu tốt hơn.
Trong khi xuất khẩu mực, bạch tuộc giảm 14% trong tháng 4 thì xuất khẩu nhuyễn thể có vỏ lại tăng 14%. Lũy kế 4 tháng đầu năm nay, 2 ngành hàng này mang về doanh số lần lượt là 182 triệu USD, giảm 4% và 43 triệu USD, giảm 2% so với cùng kỳ năm 2023.
Xuất khẩu cua ghẹ tới tháng 4 vẫn giữ được tăng trưởng ấn tượng 101%, với thị trường chủ lực là Trung Quốc và mặt hàng ưu thế là cua sống. Ngoài cua sống, có các mặt hàng khác như tôm hùm sống, hải sâm…của Việt Nam vẫn có dư địa lớn ở Trung Quốc vì thuận lợi vị trí địa lý, không bị áp lực cạnh tranh như hàng đông lạnh.
Nhiều nút thắt cản bước tăng trưởng
Theo VASEP, ngành chế biến xuất khẩu cá ngừ, mực bạch tuộc và cá biển khác đều có chung nút thắt là thiếu nguyên liệu, vì sản lượng khai thác không đủ đáp ứng nhu cầu, nên phải thêm nguồn cung từ nhập khẩu. Tuy nhiên, quy định của thị trường EU và các qui định mới của Việt Nam liên quan đến khai thác IUU đang khiến cho nút thắt nguyên liệu thêm tắc nghẽn.
Tương tự, các doanh nghiệp cho biết, xuất khẩu chả cá và surimi vẫn đang trong giai đoạn khó khăn vì vấn đề thẻ vàng IUU khiến việc làm xác nhận, chứng nhận thủy sản khai thác xuất khẩu sang EU bị đình trệ, doanh nghiệp thiếu nguyên liệu trong nước lại gặp khó cả với nguyên liệu nhập khẩu vì những quy định liên quan IUU… Tất cả những yếu tố này đang kìm hãm sự phục hồi của ngành chả cá và surimi Việt Nam.
Bên cạnh đó, các nhà sản xuất surimi của Việt Nam đang phải đối mặt với với tình trạng khối lượng surimi cá minh thái nhiều hơn trên thị trường toàn cầu vốn đang suy yếu. Có thể trong vài năm tới, surimi cá minh thái sẽ chiếm thị phần cá nhiệt đới - trừ khi có sự phục hồi về nhu cầu tiêu thụ. Điều này chỉ có thể xảy ra nếu có thêm thị trường mới.
Trong khi đó, xuất khẩu tôm hiện đang khó khăn bởi nguồn cung của thế giới đang tăng và giá có xu hướng giảm. Trong khi đó, giá thành sản xuất tôm trong nước vẫn còn cao hơn so với các nước trong khu vực. Nguyên nhân là do thức ăn nuôi tôm vẫn đang chiếm tỉ lệ cao trong giá thành sản xuất. Ngoài ra, chi phí con giống cao do phải nhập khẩu tôm bố mẹ và hạ tầng vùng nuôi cũng chưa đảm bảo.
Bên cạnh đó, nguồn nước dễ bị ô nhiễm do quá trình sản xuất gây ảnh hưởng đến việc mở rộng diện tích, chất lượng tôm. Tình trạng sản xuất, mua bán tôm giống trôi nổi, chưa qua kiểm dịch còn khá phổ biến ở một số địa phương cũng là những nguyên nhân khiến xuất khẩu tôm gặp nhiều khó khăn như hiện nay.
Liên quan đến nguyên liệu hải sản khai thác nhập khẩu, quy định tại Nghị định 37/2024 vừa ban hành tháng 4/2024 yêu cầu thông báo, khai báo hồ sơ trước khi cập cảng 72 giờ đối với tàu nước ngoài và 48 giờ đối với tàu container là không khả thi. Hoặc Nghị định 37 qui định: Không trộn lẫn nguyên liệu thủy sản có nguồn gốc từ khai thác nhập khẩu với nguyên liệu thủy sản có nguồn gốc từ khai thác trong nước vào cùng một lô hàng xuất khẩu. Quy định mới với khái niệm không rõ ràng về “trộn lẫn nguyên liệu” gây hoang mang cho doanh nghiệp và không hợp lý với thực tế SXXK của các doanh nghiệp hải sản.
Không chỉ gặp khó khăn về nguyên liệu, chi phí vận tải mà nhiều vướng mắc về quy định về kiểm soát an toàn thực phẩm thủy sản xuất khẩu cũng đang gây áp lực cho các doanh nghiệp xuất khẩu thuỷ sản.
Liên quan đến các thị trường xuất khẩu thủy sản hiện nay, theo giới chuyên môn, hiện châu Âu là thị trường ảnh hưởng nhiều nhất. Cụ thể, trong quý I/2024 tại thị trường này bị ảnh hưởng lớn về các vấn đề tài chính, xung đột địa chính trị nên nhiều doanh nghiệp có tâm lý không muốn xuất khẩu vào EU.
Xét về thị trường, trong top 5 nước nhập khẩu lớn nhất, chỉ có xuất khẩu sang Nhật Bản và Hàn Quốc tăng nhẹ trong tháng 4, trong khi xuất khẩu sang EU và Mỹ chỉ ở mức tương đương hoặc giảm nhẹ, đặc biệt, xuất khẩu sang Trung Quốc – HK giảm trên 22%. Nhìn chung, các thị trường vẫn đang bị ảnh hưởng bởi lạm phát và tồn kho nên nhập khẩu vẫn có tính thận trọng. Điển hình thị trường Trung Quốc liên tục sụt giảm từ tháng 2, sau khi tăng mạnh vào tháng 1 để phục vụ nhu cầu Tết Nguyên đán. Thị trường Trung Quốc có nhiều nguồn cung cấp, giá cạnh tranh nên các đối tác Trung Quốc nhiều lựa chọn và tìm cách mua vào với giá thấp.Trong ngắn hạn, các thị trường đều co lại do người tiêu dùng giảm bớt chi tiêu nhưng thủy sản là hàng thực phẩm thiết yếu nên vẫn còn có cơ hội tăng trưởng. Do vậy, cộng đồng doanh nghiệp thủy sản hy vọng thời gian tới sẽ tiếp tục được hỗ trợ về mặt chính sách.
Áp dụng nhiều biện pháp để "vượt sóng"
Để đảm bảo sản xuất kinh doanh, ngoài việc tiết giảm các chi phí trong sản xuất, các doanh nghiệp thuỷ sản đang tích cực chủ động đa dạng hoá các thị trường mới, nhiều tiềm năng.
Ngoài việc chủ động tìm kiếm các đối tác tiềm năng, mở rộng thị trường xuất khẩu, các doanh nghiệp thuỷ sản đang tập trung nguồn lực để đầu tư đổi mới công nghệ, thiết bị và mở rộng quy mô sản xuất, nhằm nâng cao chất lượng, tăng giá trị, năng lực cạnh tranh cho mặt hàng xuất khẩu đáp ứng nhu cầu thị trường và vượt qua các rào cản thương mại của các nước nhập khẩu.
Dù chịu sức ép cạnh tranh lớn từ tôm giá rẻ của Ấn Độ và Ecuado, song tôm Việt Nam vẫn đứng vững, thậm chí chiếm thị phần lớn tại nhiều thị trường khó tính như Nhật Bản, EU, Mỹ. Mặc dù, mặt bằng chung giá tôm xuất khẩu trên thị trường giảm mạnh, nhưng nhờ tập trung vào các đơn hàng chế biến sâu như: tôm hấp chín, tôm bao bột, tôm chiên nên doanh nghiệp đã vượt được khó khăn trong kinh doanh. Cùng với đó, việc chủ động nguồn nguyên liệu cũng là yếu tố giúp doanh nghiệp tăng sức cạnh tranh cho sản phẩm.
Không chỉ tôm, với mặt hàng cá tra, doanh nghiệp cũng lựa chọn chiến lược tập trung vào sản phẩm chế biến sâu. Bởi, các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu thủy sản nhận định, trong bối cảnh thị trường ảm đảm, các mặt hàng có giá trị gia tăng sẽ ít bị ảnh hưởng từ thử thách cung - cầu.
Nhiều chuyên gia nhận định, sau nhiều năm Việt Nam xuất khẩu thủy sản, sản phẩm đã đi vào chuỗi cung ứng toàn cầu nên doanh nghiệp có kinh nghiệm trong việc tổ chức, đáp ứng nhu cầu thị trường. Ngoài việc sản xuất các sản phẩm theo công thức của bên mua, nhiều doanh nghiệp Việt Nam còn có đội ngũ nghiên cứu phát triển sản phẩm, đưa ra những mẫu sản phẩm mới để tạo lợi thế cạnh tranh.
Chủ tịch VASEP Nguyễn Thị Thu Sắc nhìn nhận, đây là chiến lược của doanh nghiệp khi trình độ chế biến của ngành thủy sản Việt Nam được đánh giá cao hàng đầu thế giới và lợi thế nguyên liệu giá rẻ không còn. Không chỉ nguyên liệu tôm mà cá của Việt Nam cũng đang có giá thành cao hơn nhiều nước trên thế giới nên bắt buộc phải đi vào sản phẩm giá trị gia tăng. Trong bối cảnh lạm phát, tồn kho vẫn tiếp tục tác động đến tiêu thụ và nhập khẩu thủy sản của nhiều thị trường nên việc giữ vững thế mạnh chế biến là điều mà các doanh nghiệp cần duy trì.
VASEP kỳ vọng vấn đề tồn kho và dư cung sẽ giảm dần và có chiều hướng thuận lợi hơn cho các nhà xuất khẩu thủy sản trong nửa cuối năm, khi đó xuất khẩu có thể hồi phục trở lại nếu nút thắt về nguyên liệu hải sản và cả tôm, cá tra được cởi mở.
Trung Anh