Việc Hoa Kỳ thúc đẩy cấm TikTok đánh dấu một giai đoạn mới trong cách tiếp cận bảo mật dữ liệu mà cuối cùng có thể tác động đến mọi thứ từ xe điện đến chăm sóc sức khỏe, định hình lại mối quan hệ thương mại giữa các nền kinh tế lớn nhất thế giới.
TikTok, Tesla chỉ là khởi đầu cho cuộc xung đột về dữ liệu giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc
Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden tuần trước đã ký dự luật cấm TikTok thuộc sở hữu công ty Trung Quốc ByteDance, một động thái nhằm ngăn Bắc Kinh truy cập vào kho dữ liệu mà ứng dụng chia sẻ video này thu thập từ 170 triệu người dùng Hoa Kỳ. Luật này sẽ xem xét việc lạm dụng dữ liệu tiềm ẩn là mối đe dọa với an ninh quốc gia.
Mặc dù Bắc Kinh từ lâu đã áp dụng nhiều hạn chế hơn đối với các công ty Mỹ ở Trung Quốc, nhưng chính quyền vẫn chấp nhận các công ty tuân thủ quy định của nước này và đồng ý lưu trữ dữ liệu tại địa phương. Tesla của Elon Musk là một ví dụ điển hình, hôm thứ Hai hãng tin Bloomberg đưa tin rằng Tesla sẽ hợp tác với gã khổng lồ công nghệ Baidu có trụ sở tại Bắc Kinh để cung cấp các chức năng lập bản đồ và điều hướng nhằm triển khai các tính năng lái xe tự động - dữ liệu chỉ được giao cho một nhóm công ty Trung Quốc chọn lọc.
Một thành viên tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) có trụ sở tại Hoà Kỳ, bà Caitlin Chin-Rothmann, cho biết Hoa Kỳ hiện dường như đang chuyển “từ bỏ một mạng internet mở với các luồng dữ liệu không hạn chế và hướng tới sự phân mảnh có chọn lọc dựa trên những lo ngại về an ninh quốc gia”.
Theo bà Caitlin Chin-Rothmann, mặc dù TikTok hiện đang ngồi trên ghế nóng một phần do mức độ phổ biến quá lớn và phạm vi thu thập dữ liệu của nó, nhưng đây không phải là công ty đầu tiên và sẽ không phải là công ty Trung Quốc cuối cùng mà các nhà lập pháp Hoa Kỳ nhắm tới”. Bà cũng cho biết thêm, rằng: “có vẻ như việc tách rời công nghệ - hoặc ít nhất là giảm sự phụ thuộc vào bên kia đang ngày càng trở nên phổ biến giữa cả hai bên”.
Bảo mật dữ liệu một lần nữa chiếm vị trí trung tâm trong cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc khi chính quyền ông Biden phải đối mặt với cuộc tái đấu vào tháng 11 với cựu Tổng thống Donald Trump, người mà chính quyền của ông đã tìm cách ngăn chặn các nước mua thiết bị của Huawei Technologies cho mạng 5G. Sau đó ông Trump đề xuất “Mạng lưới sạch” để ngăn Bắc Kinh truy cập dữ liệu cá nhân nhạy cảm của người Mỹ.
Mặc dù chính quyền Tổng thống Biden chưa tiến xa đến thế nhưng xung đột về dữ liệu đã gia tăng trong những tháng gần đây. Trung Quốc đã sử dụng luật bảo mật dữ liệu năm 2021 để tăng cường giám sát các lĩnh vực từ nông nghiệp đến địa lý và Hoa Kỳ đang gây lo ngại về mạng lưới hậu cần, xe tự hành cũng như máy bay không người lái. Những hạn chế hơn nữa có nguy cơ ảnh hưởng đến các bộ phận của nền kinh tế toàn cầu.
Ông Rogier Creemers, trợ lý giáo sư tại Đại học Leiden, người nghiên cứu chính sách công nghệ Trung Quốc, cho biết: “Không rõ nó sẽ kết thúc ở đâu”, nhưng “chừng nào rủi ro còn tồn tại thì luôn có lý do để nói rằng chúng ta chưa đủ để giảm thiểu rủi ro, vì vậy chúng ta cần giảm thiểu rủi ro nhiều hơn”.
Kỷ nguyên AI
Công nghệ mới đang tạo ra những rủi ro mới. Các thiết bị hiện đại ngày càng trở nên thông minh hơn, đạt được những khả năng chưa từng có trong việc tạo và truyền dữ liệu.
Ô tô thu thập thông tin về người lái và hành khách, trong khi các thiết bị y tế có thể phân tích và xử lý thông tin chăm sóc sức khỏe cá nhân. Máy giặt, cần cẩu cảng và thậm chí cả quần áo đều kết nối với một số loại máy chủ từ xa. Thời đại AI chỉ ra những hứa hẹn sẽ phát huy được những khả năng đó.
Đạo luật lấy cảm hứng từ TikTok ở Hoa Kỳ sẽ mở rộng cho bất kỳ “ứng dụng nào do đối thủ nước ngoài kiểm soát” mà tổng thống Hoa Kỳ cho là có nguy cơ an ninh quốc gia. Điều đó có thể thay đổi bối cảnh hoạt động của các nền tảng công nghệ Trung Quốc như ứng dụng WeChat của Tencent Holdings hoặc thị trường thương mại điện tử Temu của PDD Holdings. Mặc dù gã khổng lồ thời trang nhanh Shein có nguồn gốc từ Trung Quốc hiện có trụ sở chính tại Singapore, nhưng công ty này cũng phải đối mặt với sự giám sát của Quốc hội Hoa Kỳ do mạng lưới chuỗi cung ứng rộng lớn ở Trung Quốc.
Làm phức tạp thêm trường hợp của TikTok là mối lo ngại của các nhà lập pháp về khả năng của Trung Quốc trong việc gây ảnh hưởng đến dư luận Mỹ. TikTok đã khiến nhiều người phải kinh ngạc vào tháng trước khi huy động người dùng kiến nghị chống lại lệnh cấm tiềm năng, chứng tỏ tầm ảnh hưởng của nó đối với người Mỹ.
Thao giáo sư chuyên về chính sách an ninh mạng tại Viện Công nghệ Georgia (Hoa Kỳ), ông Milton Mueller, cho biết: “Các loại phương tiện truyền thông xã hội, cũng như các ứng dụng và trang web nhắn tin, có thể và đang được các chính phủ nước ngoài sử dụng để cố gắng gây ảnh hưởng đến dư luận Hoa Kỳ”, giáo sư Mueller cũng cho rằng “TikTok không khác gì Twitter, Meta hay YouTube về mặt này”.
Ngoài các ứng dụng công nghệ, các nhà lập pháp Hoa Kỳ còn xem xét kỹ lưỡng các rủi ro bảo mật dữ liệu từ các công ty khác thuộc sở hữu của Trung Quốc. Vào tháng 2, chính quyền ông Biden tuyên bố sẽ đầu tư hơn 20 tỷ USD vào an ninh cảng, sau khi cảnh báo nguy cơ gián điệp và gián đoạn tiềm tàng từ cần cẩu của Shanghai Zhenhua Heavy Industries Co. Ltd.
Washington cũng đã có động thái cấm ô tô chứa các công nghệ do Trung Quốc sản xuất như LiDAR, công nghệ viễn thám, của Tập đoàn Hesai vì lo ngại rủi ro đối với các địa điểm quân sự của Hoa Kỳ. Hesai, nhà cung cấp LiDAR lớn nhất thế giới, đã đe dọa sẽ hành động pháp lý sau khi Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ đưa công ty này vào danh sách “các công ty quân sự Trung Quốc”.
Các ngôi sao xe điện lớn nhất của Trung Quốc như BYD có rất ít sự hiện diện ở thị trường Hoa Kỳ do mức thuế cao của nước này, nhưng chính quyền Tổng thống Biden đã cân nhắc các hạn chế nhằm ngăn cản các nhà sản xuất Trung Quốc chuyển ô tô và linh kiện vào Hoa Kỳ thông qua các nước thứ ba như Mexico.
Công nghệ sinh học
Công nghệ sinh học cũng nằm trong tầm ngắm. Các công ty Trung Quốc WuXi AppTec và WuXi Biologics, đều có trụ sở tại Thượng Hải, đã mất tổng cộng 21 tỷ USD giá trị thị trường tính đến cuối ngày thứ Hai 29/4, sau khi các nhà lập pháp Hoa Kỳ cáo buộc các công ty Trung Quốc lấy thông tin di truyền về người Mỹ và tìm cách cấm các cơ quan liên bang ký hợp đồng với họ.
Các nhà lập pháp khác của Hoa Kỳ cũng muốn mức thuế cao hơn đối với máy bay không người lái của Trung Quốc như của SZ DJI Technology, vì họ cho rằng các phương tiện do nước ngoài sản xuất có thể truyền dữ liệu nhạy cảm.
Chuyên gia cấp cao về nghiên cứu Trung Quốc tại Carnegie Endowment for International Peace, ông Isaac Kardon, cho biết Mỹ càng giám sát Trung Quốc “càng có nhiều khả năng sẽ có những yếu tố, thậm chí là toàn bộ ngành công nghiệp” mà Washington cho rằng Bắc Kinh đang mang lại lợi thế không công bằng.
Trong khi đó, cơ quan an ninh mạng Trung Quốc nhận thấy các mối đe dọa ở mọi nơi trong nỗ lực bảo mật dữ liệu
Trung Quốc cũng hạn chế quyền truy cập từ nước ngoài vào các dữ liệu như chỉ số tài chính, cơ sở dữ liệu học thuật và thậm chí cả tiểu sử của các chính trị gia. Ngoài chế độ internet bị kiểm duyệt chặt chẽ được gọi là Tường lửa vĩ đại, Bắc Kinh đã đưa ra cảnh báo về việc các tác nhân nước ngoài khai thác bất cứ thứ gì từ dữ liệu địa lý – thứ mà họ cho rằng có thể tiết lộ cơ sở hạ tầng quan trọng và mạng lưới quân sự, cho đến thông tin quan trọng về sản xuất lương thực, di truyền và thời tiết.
Chính quyền Trung Quốc đã phê duyệt các lệnh cấm truyền dữ liệu cá nhân ra ngoài đất nước, lệnh cấm mở rộng đối với các thiết bị của Apple, trong các công ty nhà nước và hạn chế đối với xe của Tesla trong các khu nhà của chính phủ. Mặc dù cả Apple và Tesla đều đã bản địa hóa hoàn toàn dữ liệu họ thu thập ở Trung Quốc.
Theo yêu cầu của Bắc Kinh, Apple tuần trước đã loại bỏ các nền tảng nước ngoài như WhatsApp và Threads của Meta Platforms khỏi cửa hàng ứng dụng Trung Quốc, mặc dù cả hai nền tảng này hầu như không thể truy cập được ở nước này.
Trong những tháng gần đây, chính quyền Tổng thống Biden đã thực hiện các bước để giải quyết những lo ngại lớn hơn về việc Bắc Kinh truy cập vào dữ liệu nhạy cảm của Hoa Kỳ. Nhà Trắng đã ký một lệnh hành pháp vào tháng 2 để ngăn chặn việc chuyển một lượng lớn dữ liệu cá nhân của người Hoa Kỳ sang “các quốc gia đáng lo ngại”. Và bên trong dự luật TikTok, một điều khoản khác đã được đưa ra để nhắm mục tiêu vào các nhà môi giới dữ liệu bên thứ ba, cấm họ bán dữ liệu cá nhân của người Mỹ cho các quốc gia như Trung Quốc.
Các nhà phân tích, cho rằng trong khi những lo ngại về luồng dữ liệu nhạy cảm đến Trung Quốc đã xuất hiện từ lâu, TikTok là đối tượng sáng giá để Quốc hội Hoa Kỳ tiến hành các biện pháp bảo mật dữ liệu. Và dự luật TikTok đặt ra tiền lệ quan trọng cho việc nhắm mục tiêu vào các nền tảng công nghệ Trung Quốc vốn đã thâm nhập thành công vào thị trường Mỹ.
Tiến Thanh